अंतिम युद्धं - भाग ६

ही बघा, नॅनो स्पिटिकलवर काढलेली क्झोटिसॉर्सची व्हिडिओ पहा. घाबरू नका. दिसायला विचित्रं असलेत तरी स्वभावानी अतिशय समंजस आहेत ते. हे जे ओंगळ्वाणे दिसणारे लोंबणारे अवयव आहेत, हे त्यांचे बघण्याचे आणि ऐकण्याचे काम करणारे संयुक्त सेन्सर्स आहेत. क्झोटिसॉर्सना तीनपेक्षा जास्तं परिमिती म्हणजे डायमेंशन्स दिसू शकतात. त्यामुळे आपल्या डोळ्यांना जे कधीच दिसू शकणार नाही अशा गोष्टी ते पाहू शकतात. तसं पाहिलं तर सर्वच अवयव आपल्यापेक्षा सरस आहेत. मेंदूचा आकार आपल्या मेंदूपेक्षा मोठा आहे. म्हणजे आपल्याहून जास्तं कॉन्व्होल्युशन्स होत असल्याने ते आपल्यापेक्षा जास्तं संवदनाक्षम आहेत. हात-पायसदृश सहा अवयव त्यांच्या शरीराच्या कुठल्याही भागातून बाहेर येऊ शकतात. आवश्यकतेप्रमाणे ते द्विपाद, त्रिपाद किंवा चतुश्पाद बनू शकतात. शेपटीसारखे जे दिसते आहे ते खरे म्हणजे त्यांचे तोंड आहे. या तोडांत लहान लहान अशा शंभर एक जीभा असतात. एक दुसर्‍याला अभिवादन करण्यासाठी किंवा नविन गोष्टं आजमावण्यासाठी या तोंडानी ते समोरच्या व्यक्तिला किंवा वस्तूला विळखे घालतात. तसे केल्याने त्या जीभांमधून मग त्यांची लाल रंगाची लाळ बाहेर पडते. क्झोटिसॉर्सचे रक्तं जर्द पिवळ्या रंगाचे असते. दूधाचा रंग निळसर असतो.
आपल्या मिशन एन एस के ३२३ च्या रोबॉटसनी काही क्झोटिसॉर्सना बंदी बनवून त्यांना ५ टिलनवीर ह्या अंतराळातील प्रयोगशाळेत आणले. त्यांचा काही दिवस अभ्यासकरून त्यांनी ट्रॅकिंग कॉलर बसवून पुन्हा नॅनो स्पिटिकलवर नेऊन सोडले. त्या प्रयोगातून मिळालेल्या माहितीने तर मी अचंबित झालो.
ह्या ग्रहावरची जीवसृष्टी आपल्यापेक्षा अतिशय वेगळी आहे. नुसती वरकरणी नाही तर अगदी अंतर्भूत फरक आहेत. क्झोटिसॉर्स आणि इतर सस्तन प्राणी हे त्रैलिंगी आहेत. म्हणजे जननासाठी त्यांना तीन क्रोमोसोमची गरज असते. स्त्री,पुरूष आणि विरूष अशी तीन लिंगे आढळतात. क्झोटिसॉर्सचे सरासरी आयुष्य ५०० नॅनो स्पिटिकल वर्षांइतके (म्हणजे पृथ्वीवरच्या ६२४२ वर्षांइतके असते). वयाच्या पंच्याहत्तर ते शंभर वर्षांत त्यांना जनन क्षमता येते. गुंतागुंतीच्या समागम प्रक्रियेतून जाऊन क्झोटिसॉर्स स्त्रीची गर्भ-धारणा होते. मातेच्या उदरात ३८ नॅ.स्पि. महिने राहून बाळाचा जन्म होतो. तिघेही पालक बाळाचे चालता येईपर्यंत संगोपन करतात. त्यानंतर बाळ कळपात सामिल होते. कुटुंबामधे पुरूष आणि विरूष यांची जोडी आधी जमते. कालांतराने त्यात स्त्रीचा समावेश होतो. त्यांनंतर तिघे आयुष्यभराचे साथीदार बनतात. तिघांपैकी किमान दोन साथीदार दोन वेगळ्या कळपातून आलेले असतात.
क्झोटिसॉर्सचे सामाजिक आयुष्य समॄद्ध आहे. १.२ मायक्रो हर्ट्झ ते ८०००० मेगा हर्ट्झ पर्यंत त्यांच्या आवाजाची रेंज आहे. त्यामुळे अंतर कळप आणि आंतर कळप संदेशवहन सहज शक्य होते. एका कळपातील सदस्यांनी दुसर्‍या कळपाला भेट दिल्याचीही उदाहरणे बघायला मिळाली आहेत. या ग्रहावर इतर मांसाहारी प्राणि असले तरी क्झोटिसॉर्स मात्रं संपूर्ण शाकाहारी आहेत.
या वर्णनावरून नॅनो स्पिटिकलवरची जीवसृष्टी किती वेगळी आहे हे तुमच्या लक्षात आलेच असेल. इतर प्राणि तसेच वनस्पतीही त्रैलिंगीच आहेत. आपल्या मिशन्सनी तिथे पृथ्वीवरील झाडांच्या बिया पेरून बघितल्या पण त्यातून रोपे बाहेर आली नाहीत. आपण त्या जीवसृष्टीशी सुसंगती साधून सहजीवन करणे अशक्य आहे असा स्पष्टं निष्कर्ष आमच्या संशोधनातून निघत होता. त्यामुळे नॅनो स्पिटिकलचा विचार स्थलांतरासाठी करू नये व क्रिस्टो बिटावर जीव सृष्टी नसल्याने त्यावरच लक्ष केंद्रित करावे असे आमच्या अहवालात नमूद केले. पण त्यानंतरही नॅनो स्पिटिकलवर अंतराळ मोहिमा आखल्या जाऊ लागल्या तेव्हा मी अंतराळ संरक्षण केंद्रातील तसेच इतर संबंधित विभागातील लोकांना इन्फोटेशेन्स दिले. परंतु त्याचा काही उपयोग झाला नाही. अंतराळ संरक्षण खात्याने मला दिलेले हे ठोकळेबाज उत्तर:
"नॅनो स्पिटिकलवरच्या जीवसृष्टीत समरस होणे आपल्याला फारच आव्हानात्मक आहे. शांततेचा मार्ग अवलंबिणे हाच आमचा उद्देश आहे. परंतू मानवी जीवन हे बहुमूल्य आहे. त्यावर कोणी हल्ला केल्यास त्याला उत्तर द्यायला आम्ही समर्थ आहोत. आपल्या लष्करी सामर्थ्याने आपण कोठेही मानवी आयुष्याची उभारणी करू शकतो याची अंतराळ संरक्षण विभागाला पूर्ण खात्री आहे. इतर संशोधन विभागांच्या अहवालानुसार नॅनो स्पिटिकलवरवर मानवी जीवन २५००० वर्षे अधिक टिकू शकते. त्यामुळे अधिक वेळ वाया नं घालवता सर्व शक्तिनिशी नॅनो स्पिटिकल स्थलांतर मोहिमेला सुरूवात केली जाईल."
माझे मन सुन्न झाले. मानवी जीवन बहुमूल्य आहे म्हणजे काय? इतर जीवांशिवाय मानवी जीवनाची काय किंमत आहे ते आज दिसतेच आहे. त्या आश्चर्यजनक क्झोटिसॉर्सचे जीवन कमी मूल्याचे आहे काय? त्यांच्या घरात तुम्ही गेलात तर ते तुम्हाला येऊन प्रेमाने विळखा घालतील. पण त्यांची लाळ तुम्हाला विषारी आहे हा काय त्यांचा दोष? मग तुम्ही मेलात तर क्झोटिसॉर्सनी तुमच्यावर हल्ला केला असे म्हणून त्यांना मारणार? हे योग्य आहे काय? नैतिकतेमधे बसणारे आहे काय? मानवतेला धरून आहे काय?
नॅनो स्पिटिकलवरवर मानवी जीवन २५००० वर्षे अधिक टिकू शकते म्हणजे काय? एकेका ग्रहावर जायचे, तिथले कोट्यावधी वर्षांचे जीवन केवळ काही हजार वर्षात नष्टं करायचे हे तुम्हाला मान्य आहे का? अशी टोळधाड बनण्यातच तुम्ही धन्यता मानणार का?
पृथ्वी आपली माता आहे, तिला तिचे पूर्वीचे वैभव परत करायची आपल्यावर नैतिक जबाबदारी आहे. तिच्याच आश्रयात पुन्हा आपले आणि इतर प्राणिमात्रांचे पुनर्वसन करायचे माझे स्वप्नं आहे. हे स्वप्नं सत्यात उतरू शकते यावर माझा आणि माझ्या सहकार्‍यांचा पूर्ण विश्वास आहे. परंतू त्याचबरोबर अनेक गोष्टींचा त्यागही करावा लागणार आहे....

क्रमशः

अंतिम युद्धं - भाग ५

"हे बघा २१ व्या शतकातील एक दृष्य. निळे आकाश, हिरवी झाडे, पिवळं ऊन, पक्षी, प्राणि, समुद्रं किनारा आणि सर्वात महत्वाचे म्हणजे वातावरणात असलेला प्राणवायू - ऑक्सिजन! हे सगळं जणू कायमचं असंच राहिल याच भ्रमात ही मंडळी साधन-संपदा उपभोगत राहिली. एकामागून एक प्रजाती अस्तंगत होत गेल्या पण यांनी त्याची विशेष दखल नं घेता आपली रहाणी आणि विचारसरणी तशीच कायम ठेवली. मनुष्य प्राणि हा सर्वात श्रेष्ठ आहे आणि इतर सर्व काही त्याच्या दिमतीसाठीच निर्माण करण्यात आलं आहे अशी त्यांची ठाम समजूत होती. त्या काळातला फूड ट्रॅंगल नावाचा तक्ता याचा पुरावा देतो. त्यांची ही समजूत अगदी चुकीची आहे हे आज जरी आपल्याला माहित असले तरी त्यावेळी तसे म्हणणार्‍यांना वेड्यात काढण्यात येई.
मानवाचे सुखसोयींवरचे अवलंबित्व कायमस्वरूपी करण्यात या समाजाचा मोठा वाटा आहे.
२७०० साली समुद्रातील उरले सुरले बर्फ वितळले त्याचवेळी हिमालयातील शेवटचे ग्लॅशियरही वितळले. भारत देशात अंतर्गत यादवीला सुरूवात झाली. समुद्र किनार्‍यावरून आत स्थलांतर करणारे लोक व गंगा यमुनेच्या खोर्‍यातून तापी-नर्मदा-गोदावरीच्या-कावेरीच्या खोर्‍यात स्थलांतर करणारे लोक आणि स्थानिक रहिवासी यांच्यात दंगली भडकू लागल्या. त्यात अपरिमित जिवीत हानी झाली. या काळात भारत देशाची लोकसंख्या एक चतुर्थांशहूनही कमी झाली.
खरे म्हणजे भारताची प्रचंड लोकसंख्या पर्यावरणाच्या र्‍हासासाठी बर्‍याच अंशी कारणीभूत होती आणि लोकसंख्या कमी झाल्यामुळे अखेर पर्यावरणावरचा भार कमी होणार होता. परंतू जेमतेम २० वर्षांच्या शांततेनंतर अमेरिका आणि चीन या देशात आफ्रिका खंडात सुरू झालेल्या लढाईचे सहाव्या महायुद्धात रुपांतर झाले. आधीच अंतर्गत युद्ध आणि प्रमुख नद्यांचा विनाश झाल्याने खंगलेल्या भारताला आक्रमणाची भिती वाटू लागली. त्यापुढची २० वर्षे लोकसंख्या वाढवण्यासाठी प्रत्येक स्त्रीला शक्य असेल तितके वेळा गरोदर रहाण्याची सक्ति करण्यात आली.
३००० साली गंगा यमुनेच्या पडिक खोर्‍यात युरेनियमचे प्रचंड साठे सापडले आणि जगभरातील सत्तांच्या तिथे उड्या पडू लागल्या. ३५०० साली जंगले संपत आल्याने वातावरणातील ऑक्सिजन कमी व्हायला सुरूवात झाली. त्याबरोबर वैज्ञानिकांसमोर दोन नवी आव्हाने उभी राहिली. ऑक्सिजनशिवाय जगण्याचा मार्ग शोधून काढणे आणि परग्रहावर जाण्याचा मार्ग शोधणे. परग्रहावर जाण्याचे स्वप्नं अनेक शास्त्रज्ञ हजारो वर्षांपासून बघत असले तरी अशा परिस्थितीत ती निकड तयार होईल हे अनपेक्षित होते. शेवटचा उपाय म्हणून पाळीव जनावरांची पैदास करणे थांबवण्यात आले. त्यामुळे ऑक्सिजनचा पुरवठा जास्तीची २०० वर्षे पुरला.
इस ४१४५ वातावरणातील प्राणवायू पूर्णतया नाहिसा झाला. ऑक्सिजन आणि खाद्यं पदार्थांची निर्मिती करण्यासाठी कारखाने सुरू झाले होते. लोकांच्या स्वातंत्र्यावर अनेक निर्बंध पडले. सामान्य लोकांना आपली घरे सोडून कम्युन्स मधे रहाणे भाग पडले. अतिमहत्वाच्या व्यक्तिंनाही इतर चार जणांबरोबर राहिल्याशिवाय स्वतंत्र घरात रहाण्याची परवानगी मिळेनाशी झाली. एके काळच्या समुद्राच्या तळाशी असलेल्या उरल्या सुरल्या उर्जास्त्रोतांवर आज आपण जगत आहोत.
अशा रितीने १५ हजार वर्षांत होमोसेपियन्सने पृथ्वीला ४६ कोटी वर्षांपूर्वीच्या प्राथमिक अवस्थेत आणून सोडले आणि स्वतःला मोस्ट एन्डेंजर्ड बनवले. ही उर्जा संपायच्या आधी परग्रहावर स्थलांतर करणे हा एकमेव मार्ग उपलब्ध होता. इंटेलिजंट स्पेसिज टिकू शकते का हया प्रश्नाने शास्त्रज्ञांना पछाडले आहे.

स्थलांतर करणे हा एकमेव मार्ग नाही आणि इंटेलिजंट स्पेसिस टिकू शकते, एव्हढेच नाही तर या पृथ्वीला पुन्हा सुजलाम सुफलाम करणे शक्य आहे हे मानणारा एक शास्त्रज्ञ ४३५० च्या सुमारास होऊन घेला. त्याचे नाव होते व्हिलोकोविस सिंगनिझी. परग्रहावर जाण्यासाठी आणि प्रस्थापित होण्यासाठी जे तंत्रज्ञान, उर्जा आणि शस्त्रास्त्रे लागणार आहेत, तीच वापरून कार्बन सायकल रिव्हर्स करता येईल हे व्हिलोकोविसने सिद्ध केले. मात्रं व्हिलोकोविसचा पर्याय अशक्य म्हणून फेटाळून लावण्यात आला. खरे म्हणजे ऑक्सिजनविरहित वातावरणात लागणारी साधन सामुग्री तयार करणार्‍या कंपन्यांनी व्हिलोकोविसच्या पर्यायाला पराभूत केले.
अंतराळातील क्रिस्टो बिटा १२ आणि नॅनो स्पिटिकल या दोन ग्रहांची स्थलांतरासाठी निवड करण्यात आली. क्रिस्टो बिटा १२ हा नॅनो स्पिटिकलपेक्षा सहापट छोटा असल्याने केवळ १३० वर्षांचे प्रवास अंतर असूनही अखेर नॅनो स्पिटिकलची अंतिम निवड करण्यात आली आहे. नॅनो स्पिटिकलचे आणखी एक वैशिष्ट्य असे की तिथे जीव सृष्टी अस्तित्वात आहे.

नॅनो स्पिटिकलच्या जीवसृष्टीचा अभ्यास करण्यासाठी एक शास्त्रज्ञ म्हणून मी वरूड अंतराळ केंद्रात रुजू झालो. तरूण वयातला उत्साह आणि मानव जातीला वाचवण्याचा ध्यास घेऊन मी पहिल्या दिवसापासूनच स्वतःला या कामात झोकून दिले.
नॅनो स्पिटिकलवरील सगळ्यात महत्वाचे प्राणी क्झोटिसॉर्स यांचा अभ्यास करण्याची जबाबदारी माझ्यावर देण्यात आली. नॅनो स्पिटिकलवर गेलेल्या यानांनी पाठवलेल्या व्हिडिओंचा मी अभ्यास करायला सुरूवात केली. तोपर्यंत एक भयानक, विचित्र,निर्दयी आणि अति-विषारी म्हणून त्यांची प्रसिद्धी माझ्या कानावर आलेली होती. आपण शांततेच्या मार्गानी नॅनो स्पिटिकलवर जाणार असलो तरी क्झोटिसॉर्सनी आपल्याला जगू दिले नाही तर त्यांच्यावर विजय मिळवण्याचे मार्ग शोधण्याची जबाबदारी माझ्यावर टाकण्यात आली. परंतू माझ्या अभ्यासाचे निष्कर्ष या प्रस्थापित मतापेक्षा वेगळेच निघू लागलेत..."


क्रमशः

अंतिम युद्धं - भाग ४

मिस्टर आणि मिसेस लेकशॉ त्यांच्या खाजगी कार्यालयात आले. पाठोपाठ विरीताही आली.
मिसेस लेकशॉ: मेक अप फार भडक नाही दिसतंय नं?
विरीता: नाही आई, तुमच्या मेक-अपची काळजी नाही मला, पण बाबा, तुम्ही थोडा तरी मेक-अप करायला हवा. एव्हढी ग्लोबल जिओटेलवर मुलाखत आहे. सगळ्या जगातले लोक बघणार आहेत.
मिसेस ले.:आणि जगाबाहेरचेही. अख्खी स्पेस कम्युनिटी कान टवकारून बसली आहे तुम्ही काय सांगताय तुमच्या संशोधनाबद्दल ते ऐकायला.
मिस्टर लेकशॉ: हो ना?मग मेक-अप नाही केला तरी ते ऐकतीलच.
तेव्हढ्यात मिटिओरा चॅनेलच्या प्रतिनिधीने संपर्क साधला. "मिस्टर लेकशॉ, नमस्कार. मी मिटिओराची प्रतिनिधी ल्युकसिमा बोलते आहे. बरोबर पाच मिनिटानी तुम्ही लाईव्ह जाणार आहात. आमच्या व्हिडिओ नेटवर्कनी अल्ट्रा-पोलिंग करायला सुरूवात केली आहे. कृपया "ए चार्टा बिट्वी फाईव्ह ३००" या सिग्नलला परवानगी द्या.
मिस्टर लेकशॉंनी त्याप्रमाणे चॅनेलला घरातल्या व्हिडिओशी कनेक्ट केले.
नमस्कार मंडळी! वेध भविष्याचा या आमच्या कार्यक्रमात तुमचे स्वागत आहे. आजच्या या विशेष एपिसोडमधे आपण लॉंजिटिव्हिटी या विषयावर चर्चा करणार आहोत. आजच्या पॅनेलचे चार सदस्य आहेत - मन्झोली येथून जगप्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ डॉ.सुप्रियिनी प्लॅनियोतोव्हा, वडुरा येथून नोबेल पारितोषक विजेते जेनेसेसिस्ट डॉ.विधिस्तव लेकशॉ, रुमेंबेच्या आंतरराळ मोहिम केंद्रातून डॉ.अरिग्रॅव्हो केलूते आणि आशिया विभागाचे आरोग्य मंत्री श्री.चास्कोव्ह बोस्ता.
आपल्या सर्वांचे "वेध भविष्या" मधे स्वागत.
डॉ लेकशॉ, सर्वप्रथम नोबेल पारितोषिक मिळाल्याबद्दल आपले अभिनंदन.
डॉ लेकशॉ: धन्यवाद ल्युकसिमा.
ल्युकसिमा: डॉ लेकशॉ, तुमच्या नेतृत्वाखाली दिग्रस विद्यापिठाच्या लॉंजिटिव्हिटी प्रोजेक्टच्या नविन संशोधनाबद्दल आजकाल बरीच शास्त्रिय माहिती प्रसिद्ध होत असते. पण आमच्या सामान्य प्रेक्षकांना कळू शकेल अशी माहिती तुमच्या या संशोधनाबद्दल सांगता येईल का?
दृष्य बदल:
केवल: निलो, आधी अमरावतीला चल. केक पिक अप करायचा आहे.
तेव्हढ्यात डॉ. लेकशॉंचा चेहरा पडद्यावर वर झळकतो.
निलो: बघ बघ - तुझे आजोबा मिटिओरावर मुलाखत देतायेत!
केवल: अरे हो, विसरलोच होतो. बघ बघ किती स्मार्ट दिसतात नाही का माझे आजोबा आणि किती मानसन्मान आहे त्यांना?
निलो: हो हो आहेत आहेत खूप स्मार्ट आहेत बरं, पण तू आपली व्हिडिओ सुरू कर.
केवल: बरं बाई, करतो.पण आधी गाडीचं ऑडिओ आणि व्हिडियो ट्रेस बंद कर.
निलो: ते आधीच केलंय. सुरू कर नं लवकर.
केवल: आ हा... जगातल्या मोस्ट वॉंटेड अतिरेक्यावर फिदा असलेल्या तरूणीला इतकी अधिरता बरी नाही. हे घे - आधी हेडसेट लावायला विसरू नकोस - बी सेफ दॅन सॉरी.
केवल व्हिडिओ सुरू करतो.
"२० व्या शतका अखेर, दुसर्‍या महायुद्धानंतर मध्यम वर्ग नावाचा एक महत्वाचा वर्ग उदयाला आला. " निदांचे निवेदन सुरू झाले.
निलो: व्हॉट अ सिड्क्टिव व्हॉइस.. गो ऑन निदा...
"त्याकाळातील मानवी समुहांना देश असे नाव होते. काही महत्वाच्या देशांमधे लोकशाही नावाची राजकिय व्यवस्था अस्तित्वात होती. या व्यवस्थेमधे माणसांना वाट्टेल ते करायची मुभा होती. कोणी किती साधनांचा विनियोग करायचा यावर कुठलेही कायदेशीर बंधन नव्हते. ज्या सुख सुविधा आधी फक्तं मूठभरांनाच उपलब्ध होत्या त्या आता या प्रचंड मोठ्या वर्गाला उपलब्ध होऊ लागल्या. त्यामुळे अर्थव्यवस्थेचा आकार प्रचंड वाढला. नफा वाढवण्यासाठी जगभरात मध्यमवर्गाच्या वाढीसाठी राज्यकर्ते आणि उद्योगपती प्रयत्नं करू लागले. पण हया सगळ्याचा एकत्रित परिणाम म्हणजे होमोसेपियन्सचे इकोलॉजिकल फूटप्रिंट प्रचंड मोठे झाले. एका दृष्टिने भौतिक सुखांना लालचवलेला मध्यमवर्ग आणि त्यांना चैनीच्या विविध वस्तू आणि सेवा विकणार्‍या बहुराष्ट्रिय कंपन्या यांनी या पृथ्वीच्या साधन संपदा ओरबाडायला सुरूवात केली. मुक्तं बाजारपेठेचा पुरस्कार करणार्‍या या समाजात प्रचंड विरोधाभास होता. एकीकडे "देअर इज नो फ्री लंच" असे ब्रिदवाक्य असलेल्या या समाजाने निसर्गाकडून घेतलेल्या संपत्तीची भरपाई कधीच केली नाही. हे सगळं जग हे मानवाने एक्स्प्लॉईट करण्यासाठी निर्माण झाले आहे अशी त्यांची ठाम समजूत होती. दुसरीकडे त्या काळात मानवी ह्क्कांच्या मूल्यांमधेही क्रांती झाली. माणसांनी माणसांची पिळवणूक करण्याचे प्रमाण बरेच कमी झाले. पण मुळात पिळवणूक हा या समाजाचा पाया असल्याने आता सर्व माणसांनी मिळून निसर्गाची आणि इतर प्राणिमात्रांची पिळवणूक सुरू केली. मानवी गरजा भागवण्यासाठी इतर प्राण्यांचे हॅबिटॅट नष्टं करणे, त्यांचे अनन्वित हाल करणे, त्यांना बंदी बनवणे यात त्यांना काहीच चुकीचे वाटत नव्हते. त्याकाळातील थोडे विचारवंत, शास्त्रज्ञ आणि इतर मूठभर लोक ही गोष्टं निदर्शनास आणून देत होते पण त्यांचा आवाज फारच दुबळा ठरला. "
दृष्य बदल:
डॉ. लेकशॉ: ल्युकसिमा, सद्ध्या मानवाचे सरासरी नैसर्गिक आयुर्मान ९५ वर्षाचे असले तरी आज उपलब्ध असलेल्या लॉंजिटिव्हिटी ड्रगमुळे ते जास्तीत जास्तं २५० वर्षांपर्यंत वाढू शकते. परंतू अनेक वर्षांपासून ही २५० वर्षाची आयुर्मर्यादा ओलांडण्यासाठी आम्ही प्रयत्नं करत आहोत. ते संशोधन सुरू असताना आम्हाला एका नविन जीन्स आढळून आले आहे. या जीन्सला लाईफसायकल पॉज जीन्स असं नाव देण्यात आलं आहे. या जीन्सला इम्युलेट करणारे चिरनिद्रा ड्रग तयार करण्यात आम्हाला यश आले आहे. चिरनिद्रा ड्र्ग घेतलेला माणूस कितीही वर्षे निद्रित अवस्थेत राहू शकतो. जिवंत रहाण्यासाठी त्याला फक्तं व्हायटल सप्लाय म्हणजे ऑक्सिजन आणि सलाईनच्या माध्यमातून दिल्या जाणार्‍या द्रवांची गरज असेल. विशेष म्हणजे निद्रेच्या काळात एजिंग पॉज झाल्यामुळे हा काळ अयुर्मानात गणला जाणार नाही. म्हणजे समजा १०० वर्षाच्या माणसाला १०० वर्षे चिरनिद्रेत ठेवले तर निद्रेतून उठल्यावर तो उरलेले १५० वर्षाचे आयुष्य तो त्यानंतर जगू शकेल.
ल्युक्सिमा: निद्रेतून उठवण्यासाठी काय करावे लागेल?
डॉ. लेकशॉ:चिरनिद्रा ड्र्गचा इफेक्ट रिव्हर्स करणारे ड्र्ग झोपलेल्या माणसाला द्यावे लागेल. अर्थात आयुर्मर्यादा वाढवण्यासाठी आमचे संशोधन सुरूच रहाणार आहे, तरीही त्या संशोधनातला हा एक मैलाचा दगड आम्ही गाठला आहे असे म्हणता येईल.
ल्युक्सिमा:धन्यवाद डॉं लेकशॉ. आता डॉ. सुप्रियिनींकडे वळू या. डॉ. सुप्रियिनी, मानसशास्त्राच्या दृष्टिने या संशोधनाचे कसे मूल्यमापन करता येईल.
डॉ. सुप्रियिनी: ल्युक्सिमा, मानसशास्त्राच्या दृष्टिने हे संशोधन फारच आव्हानात्मक आहे. म्हणजे विचार करा की शंभर वर्षे चिरनिद्रा घेतलेला माणूस एका संपूर्ण नविन जगात जागा होईल. आजूबाजूच्या घटनांचे ज्ञान त्याला नसेल. विशेष म्हणजे त्याचे समकालीन लोक त्या काळात अस्तित्वात नसतील म्हणजे टाईम मशिनमधे बसून पुढे गेलेल्या माणसासारखी त्याची अवस्था असेल. अशा परिस्थितीत त्याचे नविन काळात मानसिक आणि भौतिक पुनर्वसन करण्याची गरज असेल.
ल्युक्सिमा:धन्यवाद डॉ सुप्रियिनी. आता वळू या डॉ.अरिग्रॅव्होंकडे. डॉ.अरिग्रॅव्हो, या संशोधनाची सर्वात जास्तं दखल जर कोणी घेतली असेल तर ती अंतराळ संशोधकांनी. याचे कारण काय?
डॉ.अरिग्रॅव्हो: ल्युक्सिमा, आपल्याला माहित आहेच की पृथ्वीच्या सद्ध्याच्या अवस्थेत इथे जगणे अत्यंत कठिण झाले आहे, आणि येत्या पाचशे ते सातशे वर्षात ते अशक्यच होणार आहे. म्हणजे आपण आपल्या अस्तित्वाची अखेरची लढाई लढत आहोत. करा अथवा मरा ही उक्ति इतिहासात बरेचदा वापरण्यात आली आहे. पण दुर्दैवानी आजच्या इतकी ती कधी अक्षरशः लागू पडलेली नाही. अस्तित्वाच्या या लढाईचा सगळ्यात महत्वाचा भाग म्हणजे मानवाला जगण्याला अनुकूल असलेल्या ग्रहावर स्थलांतर करणे. या दृष्टीने नॅनो-स्पिटिकल नावाचा ग्रह हा आपल्याला माहिती असलेल्या ग्रहांपैकी सगळ्यात अनुकूल परिस्थिती असलेला ग्रह आहे. गेल्या अनेक शतकापासून आपण या ग्रहाचा एक पर्याय म्हणून विचार करत आहोत. आपल्याकडे त्यासाठी आवश्यक ते तंत्रज्ञान उपलब्धं आहेच. शिवाय या ग्रहाच्या वाटेवर योग्य अंतरावर असलेले उर्जास्त्रोत आपल्या दृष्टीने फार महत्वाचे आहे. या ग्रहावर आपण अनेक मानवरहित मोहिमा पाठवल्या आहेत. इतके सगळे असूनही दोन फॅक्टर आपल्या विरुद्ध जाणारे आहेत. पहिला फॅक्टर म्हणजे मिशनला अतिरेक्यांचा धोका. दुसरा म्हणजे या ग्रहावर जायला ३५७ बर्षे लागतात. आणि आपली आयुर्मर्यादा अजून तितकी वाढलेली नाही. त्यामुळे प्रवासामधे लागणारे मिशन क्रिटिकल शास्त्रज्ञ हा प्रवास पूर्णत्वाला नेऊ शकत नाहीत. परंतू डॉ. लेकशॉंच्या संशोधनामुळे आम्हाला मानवी मिशनचे नियोजन करणे शक्य होणार आहे.
ल्युक्सिमा:म्हणजे नक्की काय योजना आहेत अंतराळ केंद्राच्या?
डॉ.अरिग्रॅव्हो:प्रत्येक मिशन क्रिटिकल कार्यासाठी तीन तज्ञ पाठवले जातील. सुरवातीला तीनपैकी एक कार्यरत असेल आणि दोन चिरेनिद्रेत असतील. कार्यरत तज्ञाची आयुर्मर्यादा संपत आली किंवा इतर आकस्मित कारणामुळे किंवा कार्यरत तज्ञ अतिरेकी असल्याचे लक्षात आले तर चिरनिद्रेतील तज्ञ त्याची जागा घेऊ शकतील.
दृष्य बदल: ठिकाण लेकशॉंचे रहाते घर.
केवल (कुजबुजत): निलो,धिस इज अ व्हेरी प्रोफाऊंड मॉमेंट फॉर मी. डॉ. लेकशॉंच्या घरात निदांची व्हिडिओ घेऊन आलोय मी.... इतिहास मला एक गद्दार,अतिरेकी म्हणून बघेल की एक हिरो म्हणून?
निलो: (केवलचा हात हातात घेऊन) इतिहासात जायला आपल्याला भविष्य असायला हवं ना?

क्रमशः

टिप: आमच्या घरी भारतातून पाहुणे येणार असल्यामुळे पुढील एक आठवड्यात युद्ध विराम जाहीर करण्यात आला आहे. तेव्हा भेटू या त्या पुढच्या आठवड्यात... वाचत रहा...

अंतिम युद्धं - भाग ३

"पृथ्वीची निर्मिती सेहेचाळीस कोटी छत्तीस दशलक्ष सातशे त्रेचाळीस हजार दोनशे एकोणिस वर्षांपूवी झाली. त्यानंतर साधारण ९ कोटी वर्षांनी पहिल्या सुक्ष्मजीवांणूंची निर्मिती झाली. त्यानंतर १६ कोटी वर्षांनी अल्जी तयार झाली. आणखी सहा कोटी वर्ष लागली पहिला प्राणी जन्माला यायला. एक कोटी वर्ष पुढे जाऊ - आता आपल्या समुद्रात मासे जन्माला आले. समुद्रातल्या प्राण्यांनी ह्ळूह्ळू जमिनीवर यायला सुरुवात केली. पुढच्या एक कोटी वर्षांनी सरपटणारे प्राणि अस्तित्वात आले.
त्यापुढचा एक कोटी वर्षांचा काळ सस्तन प्राण्यांच्या उत्क्रांतीसाठी जावा लागला. त्यानंतर डायनॉसॉर,पक्षी,डायनॉसॉरचा अंत, आदीमानव,व्हेलमासे,घोडे यांचा उदय झाला. आदिमानवांच्या अस्तित्वाचा पहिला पुरावा ६५ दशलक्ष वर्षांपूर्वीचा आहे. आपली सुंदर वसुंधरा विविध प्राणि-पक्ष्यांनी नटलेली होती." निदांची व्हिडिओ सुरू झाली. स्वतः निदांच्या प्रभावी आवाजाने भाष्य फारच परिणामकारक झाले होते.
"परंतू पंधरा हजार वर्षांपूर्वी एक महत्वाची घटना घडली - आपण म्हणजे होमोसेपियन्स अस्तित्वात आलो - केवळ पंधरा हजार वर्षांपूर्वी. इतर सर्व प्राणि आपल्या आधी कोट्यावधी वर्षं इथे रहात होते. एका अर्थाने आपण त्यांच्या घरात पाहुणेच होतो. या पंधरा हजार वर्षांत आपण शिकार,पशुपालन असे करत करत शेती व्यवसायात स्थिरावलो. आपल्या कुशाग्रं बुद्धिमत्तेने आपण निसर्गावर मात करून एका प्रगत समाजाची निर्मिती केली. शहरे वसवली,अर्थव्यवस्था,राज्यव्यवस्था,कुटुंबव्यवस्था स्थापन केली. होमिसेपियन इतर प्राण्यांपेक्षा बुद्धिमान तर होतेच. पण त्यांच्यात आणि इतर प्राण्यांमधे आणखी एक महत्वाचा फरक होता. होमोसेपियन हे मॅनिप्युलेटिव्ह होते. कपट करण्याची कला त्यांच्याशिवाय पृथ्वीवर कोणाकडेही नव्हती. आणि त्यांच्या बुद्धिमत्तेला आव्हान देतील असे दुसरे कोणीही नव्हते. त्यामुळे मनुष्यप्राण्याची प्रगती अबाधितपणे होत राहिली.
परंतू या दैदिप्यमान प्रगतीचा आढावा घेताना एक गोष्टं विशेष लक्षात घेतली गेली नाही- ती म्हणजे प्रगती सातत्याने पिळवणूकीच्या मार्गाने होत होती. माणसं माणासांवर अत्याचार आक्रमणेकरून सत्ता मिळवत. क्षुल्ल्क स्वार्थासाठी एक दुसर्‍याला फसवणे, खून करणे अशी दुष्टं प्रवृत्ती इतर कोणत्याही अकपटी प्राण्यांमधे आढळून येत नाही. ही गोष्टं लक्षात घेऊन कुठेतरी काहीतरी चुकते आहे हे आत्मपरिक्षण केले गेले नाही. ज्यांनी लक्षात आणून द्यायचा प्रयत्नं केला त्यांना मूर्खात काढण्यात आले. अशा प्रकारच्या व्यवस्थेत अकपटी बुद्धिमत्तेला आदर अथवा स्थान मिळाले नाही. कपटीपणालाच बुद्धिमत्तेचा पुरावा समजण्यात आले." केवलने दोन मिनिटे पॉज करून काही नोटस घेतल्या.
"इ.स. अठराव्या शतकाच्या अखेर औद्योगिक क्रांती झाली. त्यानंतर उण्यापुर्‍या शंभर वर्षात पहिली दोन महायुद्धं लढली गेली. भौतिक प्रगती झाली तरी माणसांनी एकमेकांवर अनन्वित अत्याचार करणे थांबवले नाही. त्यानंतर आजपर्यंत आपण दहा महायुद्धांचा सामना केला आहे." केवलने निलोकडे बघितले आणि त्याला जोरात हसू आले.
निलो: हसतोयस काय असा? ही काय कॉमेडी वाटली की काय तुला?
केवल: निलो, भाषणाबरोबर तुझे ओठ हलतायेत - चक्कं पाठ केलंयस की काय भाषण?
निलो: (ओशाळत) - नाही रे, इतके वेळा ऐकले तरी पुन्हा पुन्हा ऐकते मी.
दोघेही हसले आणि पुन्हा व्हिडीओ सुरू केली. निदांचा चेहरा पडद्यावर आला.
केवल:ओ माय गॉड निलो, लाजतेयस तू चक्कं निदांकडे बघून!
निलो आणखी लाजली.
केवल:निलो, तुझ्यापेक्षा शंभरेक वर्षांनी मोठे आहेत ते.
निलो: माहीत आहे मला. पण आय हॅव अ क्रश ऑन हिम.
केवल: (निलोचे हात हातात घेऊन) ओ माय गुडनेस! बी केयरफुल
निलो: आय नो - आय विल बी फाईन.
तेव्हढ्यात "आंद्रेशा इन डिस्ट्रेस. फर्स्ट अलर्ट." असा संदेश केवलच्या इन नेटवर्क मेसेजिंग सिस्टिमने दिला. त्याबरोबर त्याने शिखर विरीता, आणि आजी आजोबांच्या पॉकेट युनिव्हर्सवर कॉल लावून बघितले. कोणीच उत्तर दिले नाही तेव्हा आंद्रेशाचे लोकेशन मागितले. घरातच आहे समजल्यावर जरा हायसे वाटले. इन नेटवर्क व्हिडिओ रेंडिशनवर जाऊन घराच्या इंटिरियरची लाइव्ह व्हिडिओ मागितली. तेव्हा आंद्रेशाला डॉक्टर तपासत होते. त्यापुढचं सगळं दृष्य बघून त्याचाही जीव भांड्यात पडला.
अखेर शिखरनी त्याचा कॉल रिटर्न केला. आंद्रेशा गाडीत राहिल्याचे कळल्यावर केवल चांगलाच भडकला. "पण गाडीत कोणी व्यक्ति असताना गेट्रियममधून गाडी कार्बन झोन मधे जाणं शक्यच नाही - ताबडतोब बजाजला फोन करून हे कसं झालं ते विचारायला पाहिजे" म्हणत केवलने बजाजची कस्टमर सर्व्हिस ऎक्सेस केली. आंद्रेशाला झोप लागल्यामुळे ती फार खाली सरकली होती त्यामुळे ती डिटेक्ट झाली नाही अशी माहिती मिळाली. पुन्हा असं होऊ नये म्हणून कार्बन झोनमधे पुश करण्याआधी मॅंडेटरी मॅन्युअल इन्स्पेक्शनचे सिक्युरिटी सेटिंग टाकायला सांगितले.
हे सगळं करण्यात बराच वेळ गेला शिवाय उद्याच्या तयारीची कामे ही बरीच राहिली होती. त्यामुळे केवलला निघणे भाग होते.
केवल: तुझी मेमरी स्टिक डाऊनलोड करू का?
निलो: त्याचा काही उपयोग नाही. तू अजून संघटनेचा सदस्य झालेला नाहीस. त्यामुळे माझ्या उपस्थितीशिवाय ती तुला बघता येणार नाही.
केवल: मग? परवा मला फारच कमी वेळ आहे, शिवाय जायच्या आधी आणखी काही शंका असतील तर?
निलो: असं कर उद्या मी पार्टीला येईन तेव्हा घेऊन येईन. जमलं तर निदान ऑडिओ तरी ऐकता येईल तुला.
केवल: ते काही नाही - तुला आत्ताच किड्नॅप करायले हवे. मला घरी पोचव - जाताना रस्त्यात आईने सांगितलेली कामे करायची आहेत. मग उशीर झाला म्हणून माझी आई तुला रात्री आमच्याकडेच रहाण्याचा आग्रह करेल. तिने नाही केला तर मी करेन.
निलो: चांगला प्लॅन आहे. मला रात्रंभर निदांकडे बघता येईल.
केवल: यू क्रेझी गर्ल... लेटस गो...

क्रमशः

टीप: पृथ्वीचे वय साधारण ४६ कोटी वर्षे आहे असे आजच्या वैज्ञानिकांचे म्हणणे आहे. ३ हजार वर्षानंतरच्या वैज्ञानिकांना ते वय अगदी निश्चित सांगता येइल या समजुतीने ४६३६७४३२१९ हा आकडा लेखिकेने रॅंडमली निवडला आहे.

अंतिम युद्धं - भाग २

"मग बाबा, कसं वाटतंय इतका मान सन्मान मिळाल्यावर? आत्ता कुठे तुमच्याशी मोकळेपणानी बोलायला मिळतंय!" गाडी हमरस्त्याला लागली तसा शिखर म्हणाला.
"छान वाटतंय". मिस्टर लेकशॉ म्हणाले.
"इतकं शांतपणे सांगितलं होतं तुम्ही मला तुम्हाला नोबेल प्राईझ मिळाल्याचं. मी असतो तर नाचलो असतो" शिखर म्हणाला.
"संशोधन अजून पूर्ण झालेलं नाही माझं. ते पूर्ण होईल तेव्हा जरूर नाचेन. पुरस्कार काय मिळतातच दरवर्षी" मि. लेकशॉ
"अरे त्यांना नोबेल काय किंवा काय काय -त्यांचे काम बरे आणि ते बरे" मिसेस लेकशॉ म्हणाल्या.
"अहो बाबा पण नोबेल मिळाल्याचा आनंद नाही तर निदान १०० वर्षाचं लॉन्जिटिव्हिटी ड्रग मिळ्णार आहे - तुम्हालाच नाही, तर आईलाही - त्याचा तरी आनंद होत असेलच ना?"
"माझं संशोधन पूर्ण व्हायला आणखी १०० वर्ष लागली नाहीत म्हणजे मिळवलं" मिस्टर लेकशॉ
"संशोधन पूर्ण होवो की नं होवो, पण माझ्या खापर-खापर नातवांना तुम्ही भेटणार हे काय कमी आहे?" शिखर म्हणाले.
"आई, मी तुझ्याजवळ बर्‍याच भेटवस्तू देऊन ठेवणार आहे आपल्या पुढच्या पिढीला द्यायला काय? कुणाचं लग्नं असलं की आपली एक वस्तू काढायची आणि शिखर पणजोबांनी दिली आहे म्हणून सांगायचस - काय?" - शिखर
"अरे बाबा असं भलतंच बोलू नकोस, आमची हयात तुमचं भलं चिंतण्यात गेली. तुझ्या बाबांचं संशोधन पूर्ण झालं की लॉन्जिटिव्हिटी ड्रगचं रेशनिंग करायची गरजच उरणार नाही" मिसेस लेकशॉ.
"मग आई, पुढची शंभर वर्ष तुम्ही काय करणार सांगा पाहू?" विरीता म्हणाली.
"बाबांची आणि तुमची काळजी वहाणार, दुसरं आणखी काय केलंय मी?" मिसेस लेकशॉ
तेव्हढ्यात गेट्रियमची दारं उघडली आणि मंडळी घरात शिरली.
"आई, बाबा, आता आम्ही आलो आहोत उद्याच्या पार्टीची काळजी घ्यायला. तुम्ही आता आराम करा." विरीता म्हणाली आणि लगेच कामाला लागली.
"बाबा, मला तुमचं ते नोबेल प्राईझ दाखवा बरं आधी .." असं म्हणत शिखर मिस्टर लेकशॉंच्या मागोमाग खाली जाऊ लागले.
"आंद्रेशा, आंद्रेशा, झोपायची वेळ झाली.. झोपायाची वेळ झाली" आंद्रेशाचा काळजीवाहक रोबो कल्टीकॅप घरात सगळी कडे फिरू लागला. पाच मिनिटानी कल्टीकॅपने जोरात अलार्म वाजवला - "आंद्रेशा दिसत नाही, आंद्रेशा दिसत नाही, आंद्रेशा दिसत नाही." असं म्हणत अलार्म वाजवत कल्टीकॅप सगळीकडे फिरू लागला.
"अगं बाई... अहो, धावा धावा, आंद्रेशा गाडीतच राहिली वाटतं" जिवाच्या आकांताने विरीता किंचाळली.
ते ऐकून सगळेच गेट्रियमकडे गेले. गाडी पुल केली आणि बेशुद्ध पडलेल्या आंद्रेशाला उचलून घरात आणले.
शिखरनी लगेच इमर्जन्सी कार्बन कमांड सेंटरला इंटिमेट करायचे बटन दाबले. आंद्रेशाला टेबलावर ठेवून ऑक्सिजन मास्क घातला.
मिस्टर लेकशॉनी प्रथमोपचार उपकरणे बाहेर काढली. मिसेस लेकशॉ आणि विरीता देवाची प्रार्थना करत त्यांना मदत करू लागल्या.
पंधरा वीस मिनिटाने आंद्रेशानी डोळे उघडले.इमर्जन्सी कार्बन कमांड सेंटरने पाठवलेले डॉक्टर आले होतेच. त्यांनी तपासणी करून घाबरण्याचे काही कारण नाही असे सांगितले तेव्हा कुठे सगळ्यांचा जीव भांड्यात पडला.
विरीतानी रडत रडत आंद्रेशाला कुशीत घेतले. "कसं विसरलो बाळा आम्ही तुला? घाबरलीस का माझ्या बाळा? झोप लागली गाडीत? दादा नेहेमी आणतो नं तुला उचलून म्हणून आमच्या लक्षात नाही आलं बेटा हं- सॉरी. सॉरी..."
आंद्रेशाला मात्रं हे काय सुरू आहे याचा थांग पत्ता लागत नव्हता. पण आई रडते आहे हे बघून ती ही रडायला लागली.
कल्टीकॅप आंद्रेशाचा माग काढत तिच्याकडे आला. ती रडते आहे हे पाहून तिचे आवडते कार्टून त्याच्या मॉनिटरवर दाखवू लागला. ते बघून आंद्रेशाची कळी खुलली. "बेड टाईम आंद्रेशा" असं म्हणत कल्टीकॅपने तिचा हात हातात घेतला आणि दोघे आंद्रेशाच्या बेडरूमकडे निघाले.
"विरीता, देवाचा आशिर्वाद म्हणून थोडक्यात निभावलं बाई. उद्याची पार्टी झाली की परवा लगेच शेगावला दर्शनाला घेऊन जाऊ या आंद्रेशाला बरं?" विरीताच्या पाठीवर हात फिरवत मिसेस लेकशॉ म्हणाल्या.

क्रमशः

अंतिम युद्धं - भाग १

५ मार्च ५००७
ठिकाण:
वडुरा ट्यूब रेल्वे स्टेशन.
लोणीहून येणारी ५.४५ फ्लॅशफास्ट जराही आवाज नं करता थांबली. गाडीचे स्वयंचलित दरवाजे उघडले आणि आठ वर्षांची आंद्रेशा जवळ-जवळ उडया मारतच बाहेर पडली. प्लॅटफॉर्मवर तिचे आजी-आजोबा उभे होते. त्यांच्याकडे ती धावत धावतच पोचली. "हॅपी बर्थ डे आंद्रेशा!" आजी म्हणाली. "आजी आजी, आम्ही आज म्युझियममधे गेलो होतो!" "आंद्रेशा, थॅंक यू म्हणायचं कोणी हॅपी बर्थ डे म्हटलं की" आंद्रेशाची आई विरीता गाडीतून उतरता उतरता म्हणाली. तिच्या मागून आंद्रेशाचा मोठा भाऊ केवल आणि बाबा शिखरही उतरले. "अरे व्वा, मज्जा आहे मग एका मुलीची बा! काय काय बघितलं म्युझियममधे?" आजोबांनी विचारलं. "झाड, कुत्रा आणि गाय आणि माकड" आंद्रेशा म्हणाली, आणि ते छोटं माकड झाडावर उड्या मारत होतं अशा अशा.."
फ्लॅशफास्ट आल्या दिशेनीच जमिनीमधे लुप्तं झाली आणि सगळी मंडळी आता पार्किगकडे जाणार्‍या एस्केलेटरच्या दिशेने चालू लागली. एस्केलेटरवर उभे असतानाच स्टेशनवर घोषणा झाली. "सूर्यास्ताची वेळ". "बाई ग,वेळ कसा गेला कळलंही नाही. अजून कितीतरी कामं राहिली आहेत उद्याच्या पार्टीच्या तयारीसाठी! शिखर, उद्या सूर्योदयाची घोषणा झाल्याबरोबर मला उठव हं, आणि तू आणि केवल जरा शॉपिंग कराल का प्लिज उद्या? आणि हो, ढेरे पाटील फुड कंपनीला केक सांगायचा राहिला आहे तो पण सांग ना प्लिज." विरिता एकेक सूचना देत असतानाच एट्रियम आलं. शिखरने त्याचा रिमोट दाबला आणि काही क्षणातच कार त्यांच्या समोर येऊन उभी राहिली.
"मी समोर बसणार आणि दादा तू माझ्या बाजूला बस म्हणजे आपण सेंचूरा खेळूया घरी जाता जाता". आंद्रेशा म्हणाली. तिचं ऐकेल तो तिचा दादा कसला, पण "बस रे जरा, आज तिचा वाढदिवस आहे" असं आईने बजावल्यावर तो तयार झाला. बच्चे कंपनी समोरच्या सीटवर बसल्यावर मोठ्यांनी आपला मोहोरा मागे वळवला. केवलने डेस्टिनेशन पॅनेल मधून "आमचे घर" निवडल्यावर कार सुरू झाली. कार सुरू होऊन जेमतेम मिनिटभरच झालं असेल नसेल तेव्हढ्यात "ऑक्सिजन नियरिंग रिफिल लेव्हल. शुड आय पुल ओव्हर टू द नियरेस्ट रिफिल स्टेशन? यु हॅव १०० मोअर किलोमिटर्स टू गो विथ ऑक्युपन्सि ऑफ ८" कारनी घोषणा दिली. "य़ेस" शिखर म्हणाला. "छिछिक छिछिक" असा आवाज करत कारने मार्ग बदलला.
विरीता:आत्ता अगदी घ्यायलाच हवा का शिखर ऑक्सिजन? आधीच उशीर झाला आहे
शिखर: होय गं फर्स्ट थिंग फर्स्ट. परवा शर्मांथिल साहेबांच्या गाडीचा ऑक्सिजन इंडिकेटर खराब झाल्यामुळे त्यांना शेवटी इमर्जंसी क्रू ने रेस्क्य़ू केलं ते आठवतय ना? जवळपास बेशुद्धच पडले होते साहेब. गाडी नविन असली तरी या बजाजच्या गाड्यांचा भरोसा नाही
विरीता:मग थांबतोच आहोत तर ड्रायव्हिंग बॅटरीही रिचार्ज करून घे म्हणजे पुन्हा कटकट नको.
शिखर:चालेल.
केवल:बाबा,मला रस्त्यात निलोफरकडे सोडू शकता प्लिज?
विरीता:अरे असं आल्या-आल्या काय? तिला विचारलंयस का येऊ का म्हणून?
शिखर: सोडतो रे - अहो तुमची मात्रं कमालच आहे - हा येणार ते काय निलोला माहित नसणार की काय? मात्रं आईने सांगितलेली कामं विसरू नकोस बाबा - नाहीतर माझी वाट लागायची. निलोला आपल्या गाडीचा पोर्ट नंबर फीड करायला सांग त्यांच्या गॅट्रियममधे.
केवल: बाबा आपली गाडी त्यांच्या ट्रस्टेड कारलिस्ट मधे आधीच एंटर केली आहे.
शिखार: आs हाs - गाडी बरीच पुढे गेलेली दिसत्येय तुमची.
केवल: बाबाs
शिखर: लाजतोस काय बेट्या मुलीसारखा - जाऊ दे चांगली फुल स्पिडमधे.
आंद्रेशा:हसताय काय सगळे? दादा - खेळ ना - तुझी पाळी - नाहीतर मी जिंकेन बर?
केवलने "निलोचे घर" हा थांबा गाडीच्या रस्त्यात फिड केला.
निलोच्या घरासमोर गाडी येताच गेट्रियमचा दरवाजा उघडला. निलोफर गेट्रियममधे उभीच होती. गाडीतून उतरणार्‍या केवलने जवळपास ओढतच तिला आपल्या मिठीत घेतले आणि कपाळाचे चुंबन घेऊन "किती दिवसांनी भेटतोय तुला?" असा प्रश्नं केला.
निलोने मग इतरांना अभिवादन करून घरात येण्याचा आग्रह केला.
विरीता: आज नको गं बाई, पण आईला सांग पुढच्या वेळेला नक्की येईन. आणि शिवाय उद्या येताच आहात तुम्ही पार्टीला नाही का?
निलो: बरं.
शिखर:बरंय तर - चला आता (केवलकडे बघून एक डोळा मिचकावून )- सगळे अगदी फुल स्पिडमधे हं!! टाsटाs.
म्हणेस्तोवर गाडी गेली सुद्धा.
निलोफरने हाताची घडी घातली आणि प्रश्नार्थक मुद्रेने ती केवलकडे बघू लागली.
केवल: प्लिज असं पाहू नकोस माझ्याकडे.
निलो: केवल, गेल्या वेळी रागारागाने निघून गेलास तेव्हा आपली पुन्हा भेट होईल असं वाटलं नव्हतं मला. तू पूर्ण विचार केलायस का?
केवल:निलो, मी बराच विचार केला आहे, पण निर्णय घेण्याआधी मला अधिक माहिती हवी आहे.
निलो: म्हणजे माझ्यावर विश्वास नाही म्हणायचा तुझा?
केवल: कुठल्याही गोष्टीचा पूर्ण अभ्यास केल्याशिवाय निर्णय घेत नाही मी.
निलो: दॅटस फेयर. पण मिळालेल्या माहितीची गोपनियता ठेवायची काळजी घेतली आहेस ना?
केवल: ते तू माझ्यावर सोड. कुठल्याही इंटेलीवर्कच्या ट्रेसमधे नं येणारा इन्फोट्रिस असेंबल केला आहे मी. हवं तर तू टेस्ट करून बघ स्वतः.
निलो: ओके. चल मग माझ्या खोलीत जाऊ या.
घरात शिरताच निलोफरच्या आई-बाबांनी केवलचे स्वागत केले.
नि.ची आई: अरे या या या किती दिवसांनी आलास - ये बस.
नि.चे बाबा:अभ्यासाचा फार ताण दिसतोय हल्ली? काय घेणार थंड का गरम?
केवल: ऑलमोस्ट नॅचरल कोक चालेल.
नि.चे बाबा: निलो - तू घेणार का काही?
निलो. नको बाबा अगदी आत्ताच कॉफी घेतलीए मी.
नि.च्या बाबांनी तीन ड्रिंक्स बनवून एक केवलला दिले, एक नि.च्या आईला आणि उरलेला ग्लास स्वतः रिचवू लागले.
बरं का केवल? आमच्या क्लबचा प्रेसिडेंट झालोय मी यंदा. बरेच नविन उपक्रम हातात घेतले आहेत.
निलोफर उठून केवलच्या मांडीत येऊन बसली. त्याच्या गळ्यात हात टाकून त्याची चुंबने घेऊ लागली.
"किती वाट पहात होते मी तुझी केवल. किती जीव कासाविस झाला होता तुला भेटायला.
अरे हो - माझा नविन जिओटेल दाखवायचाय तुला - चल ना माझ्या खोलीत प्लिज. बाबा, प्लिज तुम्ही नंतर बोला हं केवलशी?सॉरी.."
"बरं बरं बेटा.." नि.चे बाबा स्मित हास्य करत म्हणाले.
निलो. ओढतच केवलला वरती आपल्या खोलीत घेऊन गेली.
"छान नाटक करता येतं की तुला" दार बंद होताच निलोच्या मिठीतून सुटलेला केवल म्हणाला.
"मग? अरे बाबांनी अजून दोन तास पिडला असता तुला त्यांच्या क्लबच्या गोष्टी सांगत. आणि तू काही कमी नाटक केलं नाहीस गाडीतून उतरताना हं?" इति निलो.
केवलने त्याच्या बॅगमधून एन्फोट्रिस बाहेर काढला. निलोने स्वतःची आय.डी. प्लग इन करून केवलच्या एन्फोट्रिसवर साइन ऑन केलं. मग स्वत:च्या एन्फोट्रिसवर साईन ऑन करून ग्लोबल आय.डी. स्कॅन एप्लिकेशन सुरू केला.
"वन ग्लोबल साईन ऑन फॉर गिव्हन आय.डी." असा मजकूर झळकला.
"गुड जॉब डियर" निलो. ने केवलचे अभिनंदन केले.
"मग आता आलो का तुझ्या विश्वासाच्या वर्तुळात?"-केवल
"अजून काही टेस्टस बाकी आहेत." - निलो.
टेस्ट सुरू करून निलो आपल्या कपड्यांच्या क्लोजेटमधे गेली. अंडरपॅंट ठेवायचा कप्पा रिकामा केला. कप्प्याचा तळ बाजूला सारून त्यातल्या गुप्त कप्प्यातून एक मेमरी स्टिक बाहेर काढली. हे सगळे केवलला दिसणार नाही याची खबरदारी घेत कपडे बदलल्याचं भासवत बाहेर आली.
एव्हाना केवलच्या एन्फोट्रिसने शेवटची टेस्टही पास केली होती.
ट्रेस ऑफकरून निलोफरने स्टिक केवलच्या एन्फोट्रिसमधे इन्सर्ट केली.
त्याबरोबर निदा एड्रियानोंचे भाषाण सुरू झाले.
"आज मी तुम्हाला आपल्या पृथ्वीचा इतिहास सांगणार आहे आणि तिचे भविष्यही..." केवल लक्षपूर्वक ऐकू लागला....

क्रमशः


व्याख्या:
एट्रियम- ऑक्सिजनेटेड झोन आणि नॉन-ऑक्सिजनेटेड झोन मधली जागा. ज्या गोष्टींना ऑक्सिजनची गरज नाही त्या इथून नॉन-ऑक्सिजनेटेड झोनमधे पुश किंवा पुल करण्याची यंत्रणा इथे सज्ज असते.
गेट्रियम: गराज एट्रियम
एन्फोट्रिस:तीन हजार वर्षांनतरचा लेटेस्ट कॉंम्प्युटर.
इंटेलीवर्क: तीन हजार वर्षानंतरचे लेटेस्ट ग्लोबल नेटवर्क
जिओटेल:तीन हजार वर्षानंतरचे टिव्हीचे लेटेस्ट मॉडेल.

फुलफ्रेम भाग ४ (अंतिम)

फुलफ्रेमच्या अंतिम भागात मला आवडलेल्या डॉक्युमेंटरींविषयी थोडक्यात सांगणार आहे. वाचकांना जरा काही हलकं फुलकं सांगावं आणि स्वतःच्या डोक्यावरचा ताणही कमी व्हावा या दृष्टीने पहिले दोन भाग लिहिले होते. तुमच्या प्रतिक्रियांबद्द्ल धन्यवाद. पण बहुतेक डॉक्यु.मधे अतिशय गंभीर,भयानक परिस्थितीचे चित्रण केलेले आहे. हया भागात काही हिंसक, पाशवी घटनांचे वर्णन असू शकते ह्याची नोंद घेऊनच पुढे वाचा (अथवा वाचू नका). हे सिनेमे वाचकांना एरवी बघायला मिळणार नाहीत म्हणून सगळीच स्टोरी थोडक्यात लिहिली आहे.

For the Bible Tells Me So:
अमेरिकन समाजात सुरू असलेला गे राईटसा झगडा या चित्रपटात दाखवला आहे. एकीकडे सनातन ख्रिश्चन लोक गे लोकांना लग्नं करण्याचा अधिकार द्यायला तयार नाहीत. दुसरीकडे वैज्ञानिक संशोधन जीन्सकडे बोट दाखवते आहे. माना अथवा मानू नका, पण बर्‍याच लोकांना हा मुद्दा इतका महत्वाचा वाटतो की निवडणुकांमधे तो इराक युद्धापेक्षाही महत्वाचा ठरतो!

The Rape of Europa:
या सिनेमाचे वर्णन मी एक क्लासिक डॉक्युमेंटरी असं करीन. दुसर्‍या महायुद्धात हिटलर आणि त्याच्या जनरलसनी पादाक्रांत केलेल्या देशातून कलाकृतींची चोरी करून कशी केली आणि जर्मनीचा पराभव झाल्यानंतर दोस्तं राष्ट्रांनी ती लूट कशी परत मिळवली याचे फार रंजक वर्णन केले आहे.
हा सिनेमा बघताना माझ्या डोक्यात काही वेगळेच किडे वळवळत होते. स्वतःच्या देशातून चोरी गेलेल्या संग्रहणिय वस्तू परत मिळवण्यात हे देश इतके तत्पर असताना स्वतः चोरून आणलेल्या वस्तूंबाबत मात्रं बोलायला तयार नाहीत. (उदा. कोहिनूर, भवानी तलवार इ) मात्रं हा मुद्दा बाजूला ठेवला तर हा अतिशय बघण्यासारखा सिनेमा आहे.

Angels in the Dust:

जोहानिसबर्ग मधील एक गोरे कुटंब आपली होती नव्हती ती संपत्ती विकून काळ्या आफ्रिकन मुलांसाठी शाळा काढायचे ठरवते. शाळा सुरू झाल्यावर मात्रं त्या मुलांचे गंभीर प्रश्न बघून आपली त्यांना नुसती शिकण्याकरताच नव्हे तर नुसते तगण्याकरता आवश्यकता आहे हे लक्षात येते. मग एक अनाथाश्रमच सुरू होतो. एडसने बर्‍याच मुलांना अनाथ केले आहे. गरिबीने ग्रासले आहे. लहान लहान मुली बलात्काराच्या बळी पडत आहेत - कारण अनाघ्रात स्त्रीशी सलगी केल्याने एडस बरा होतो अशी अंधश्रद्धा आहे. प्रत्येक मुला मुलीला समजता क्षणी एकच प्रश्न पडलेला असतो - मी एच आय व्ही बाधित आहे का नाही? असल्यास पुढचा नंबर माझा तर नाही ना? आया जगण्यासाठी मुलींना विकायला निघाल्या आहेत. अनाथाश्रमाचा एक महत्वाचा खर्च म्हणजे शवपेट्यांची खरेदी.
अशा परिस्थीत हे गोरे कुटंबा आपले सगळे अस्तित्वपणाला लावून त्या परिस्थितीशी झगडते आहे.

The Ants:

जपानच्या इंपिरियल आर्मीमधे जपानी तरूणांची जबरजस्तीने खोगीर भरती करून घ्यायचे. मग या तरूणांकडून सगळ्यात निर्घुण कामे करून घेतली जात. या सैनिकांना ant solders असे नाव होते. अशापैकी एक बटालियन दुसर्‍या महायुद्धात चीनमधे लढत होती. युद्ध संपले तरी त्यांना लढत रहाण्याचे आदेश दिले गेले. अखेर त्यांना युद्धकैदी म्हणून पकडण्यात आले. सुटका झाल्यावर ते जेव्हा मायदेशी परत गेले तेव्हा जपानने त्यांना सन्मानाने तर वागवले नाहीच, पण हे सैनिक कुठल्याही आदेशाशिवाय स्वतःहून लढत होते अशी भूमिका घेतली. १९५४ मधे युद्धावरून परतलेल्या वायची ओकुमुरा यांची ही गोष्टं. न्याय मिळवण्यासाठी म्हातारपणी न्यायालयाचे दरवाजे ठोठवणार्‍या वायचींची कथा फार हृदयद्रावक आहे. आयुष्यात कोणाची काडी ही वाकडी नं करणार्‍या या व्यक्तीला सैन्यात भरती व्हावे लागले. प्रशिक्षाणाचा एक भाग म्हणून निरपराध चिनी शेतकरी, मजूरांना पकडून आणायचे. तलवार, चाकू अशा शस्त्रांनी त्यांना ठार मारायचा सराव करायचा. या दिव्यातून गेलेले वायची पुरावा मिळवण्यासाठी चीनमधे परत जातात. जिथे त्यांची छावणी होती त्या गावात जाऊन वैयक्तिक पातळीवर त्यांची माफी मागतात. पुरावे तपासले असता त्यांचा कमांडर युद्धातल्या अत्याचाराच्या चौकशीतून वाचण्यासाठी नाव बदलून पळून जातो. जातान जपानमधून अधिक कुमक घेऊन येतो - तोपर्यंत तुम्ही लढत रहा असा आदेश देऊन जातात. हे सगळे पुरावे घेऊन वायची परत जातात. नविन पिढी वायचींवर विश्वास ठेवत नाही कारण हा सगळा इतिहास मुलांना शाळेत शिकवलाच जात नाही. वायचींच्या लढ्याचे हे एक विदारक चित्रण.

The Devil Came on Horseback:

"Never Again" असं सगळ्या देशांनी म्हटलं - दुसर्‍या महायुद्धानंतर. एखाद्या वंशाचा कोणी नाश करायला निघाले तर ते कदापिही खपवून घेतले जाणार नाही अशी सगळ्यांनी प्रतिज्ञा केली. पुढे काय झाले? काही नाही. आफ्रिकेमधे सतत वंशनाश सुरू आहे. दारफूरमधे सरकारी आशिर्वादाने सुरू असलेल्या वंशनाशाचे हे विदारक चित्रण. एकिकडे गावामागून गावे बेचिराख होत असताना इतर जग हातावर हात ठेवून बसले आहे. आफ्रिकन युनियनचा प्रतिनिधी म्हणून गेलेल्या एका माजी अमेरिकन सैनिकाने घेतलेले फोटी आणि चित्रफिती तुम्हाला अगदी दारफूरच्या संघर्षात प्रत्यक्ष जाऊन आल्याचा अनुभव देते.

Blockade:

दुसर्‍या म.यु.त जर्मन सैन्याने लेनिनग्राडला (सेंट पिटर्स्बर्ग) वेढा टाकले त्याचे अतिशय दुर्मिळ चित्रं. एका हसत्या खेळत्या शहराची काय वाट लागली त्याचे विदारक चित्रण. हल्ले सुरू होतात. सगळीकडे जाळपोळ, नासधूस. लोक शहराबाहेर जायचा प्रयत्नं करतात. बर्फ पडू लागतं. अन्नं नाही,पाणि नाही. अखेर मृतदेह हलवायचे त्राणही शिल्लक रहात नाही. प्रेते आणि जिवंत माणसे यांच्यात फारसा फरक रहात नाही. अखेर रेड आर्मीच्या युद्धनौका येतात आणि
जर्मन सैन्याला माघार घ्यावी लागले. दु.म.यु.ची ही एक निर्णायक लढाई. सरकारी कॅमेर्‍यातून घेतलेले हे फुटेज कोणी कसे मिळवले कुणास ठाऊक!

War Dance:

उत्तर युगांडामधील पटोंगा रेफ्युजी कॅंप. लॉर्डस रेझिस्टन्स आर्मी (एल. आर. ए)नावाच्या अतिरेकी संघटनेच्या कारवायांनी त्रस्त अचोली जमात. एल. आर. ए ची एक नविनच नीती आहे. एका गावावर ह्ल्ला करायचा. त्या गावातल्या मुलांना पकडायचे. त्यांच्या हातूनच त्या गावातल्या लोकांची हत्या करायची आणि मग त्या मुलांना आपल्या दलात भरती करायचे. या परिस्थितीतही स्वतःची संस्कृती जपण्याची धडपड अचोली जमात करते आहे. शाळेतील मुलांची राष्ट्रीय स्पर्धेसाठी निवड झाली आहे. अतिशय कठिण परिस्थितीचा सामना करत स्पर्धेची तयारी करत आहेत. ते करत असतानाच आपल्या हरवलेल्या नातेवाइकांचा शोध घेताहेत. कुणाचा भाऊ मारल्या गेल्याचे कळते तर कुणाची आई दुसर्‍या रेफ्युजी कॅंपमधे सुरक्षित असल्याचे कळते. स्पर्धेसाठी कंपालाला गेलेल्या या मुलांनी सुरक्षितता पहिल्यांदा अनुभवली. शहरी मुलांना बघून बावरली. एकमेकांना धीर देत राहिली. अचोलींचे नाव सार्थ करायचेच या जिद्दीने पेटली आणि बरीच बक्षिसे मिळवली. सिनेमेटोग्राफि बघण्यासारखी आहे.

Run Granny Run

निवडणुका हा फार खर्चिक प्रकार आहे. तितका पैसा उभा करण्यासाठी उमेदवारांना व्यापारी कंपन्यांकडे याचना करावी लागते. एकदा ते झाले की निवडून आलेला उमेदवार जनतेचे प्रतिनिधित्व नं करता दात्यांचे प्रतिनिधीत्व करेल हे उघड आहे. ह्या व्यवस्थेला लोकशाही म्हणणेच चुकीचे आहे. या विचाराने ९० वर्षाच्या डोरिस - लोकप्रिय नाव ग्रॅनी डी राजकारणात पडतात. उमेदवारांचा खर्च सरकारने करावा हा कायदा पास व्हावा म्हणून अख्ख्या देशाची पदयात्रा करतात आणि अखेर निवडणूकही लढवतात. सर्वांनी बघावा असा हा सिनेमा.

Photo Credits: Full Frame Documentary Film Festival. Used with their permission

फुलफ्रेम भाग ३ - आमच्या एरियलचा A Promise to the Dead - The Exile Journey of Ariel Dorfman (Work in Progress)

एरियल डॉर्फमन हे नाव डरहॅमच्या सामाजिक वर्तुळात नविन नाहीत. साधारण पासष्टी-सत्तरीतलं वय. आपल्या हसतमुख व्यक्तिमत्वाने सगळ्यांना आपलंसं करून सोडणारे. लहान-मोठ्या सगळ्यांशी तितक्याच आपुलकीने वागणारे. इथल्या ड्युक विद्यापिठात ते प्राध्यापक आहेत. एक प्रथितयश लेखक म्हणून त्यांची ख्याती आहे. त्यांच्या लिखाणावरून Death and the Meaden सारखे सिनेमे तयार झाले आहेत. तरी दरवर्षी फुलफ्रेममधे ते इतर प्रेक्षकांसारखे रांगेत बिंगेत उभे रहातात. या त्यांच्या साधेपणामुळे मला नेहेमीच त्यांच्याबद्दल जरा जास्तच आदर वाटतो. त्यांच्या मुलगा रॉड्रीग्जही सुफी कार्यक्रमात आम्हाला नेहेमी भेटतो.
त्यांच्या कुटुंबाला चिले या देशातल्या राजकिय घडामोडींमुळे देशोधडीचा सामना करावा लागला हे ही माहित होते. पण जेव्हा एरियल यांच्या जीवनावरच सिनेमा तयार होतो आहे हे कळले तेव्हा जरा आश्चर्य वाटले आणि जरा जास्तीच होतं आहे असंही कुठेतरी वाटलं - तरी उत्सुकतेपोटी गेले. थिएटरकडे जाणारा जिना उतरताना बघितले तर एरियल माझ्या बाजूलाच होते. नेहेमीप्रमाणे मनमोकळे हसले माझ्याकडे बघून.
सिनेमाबद्दल सांगण्याआधी चिलेचा थोडा इतिहास सांगायला पाहिजे.(या विषयावरचा Battle of Chile हा सिनेमा जरूर बघावा.) साल्वाडोर आलंदे हे १९७० मधे अध्यक्ष म्हणून निवडून आले, लोकशाही पदधतीने. परंतू त्यांच्या मार्कसिस्ट विचारसरणीने त्यांनी अमेरिकेचा रोष ओढवून घेतला. शितयुद्ध सुरू होतेच. त्यात आलंदेंनी क्युबा आणि उ. कोरिया इ देशाशी संबध प्रस्थापित करायला सुरूवात केली आणि प्रमुख उद्योगधंद्यांचे राष्ट्रीयीकरणही करायला सुरूवात केली. म्हणजे अमेरिकन कंपन्यांना आव्हानच दिले. मागे एका लेखात मी सी.आय.ए. ने इराणच्या लोकशाहीचा सत्यानाशकरून लष्करशहांना गादीवर बसवल्याचे सांगितलेच आहे. सी.आय.ए. चा ते पहिले यशस्वी सत्तांतर होते. १९७० उजाडेपर्यंत सी.आय.ए. नी ही कला अगदी हातचा मळ असल्यासारखी आत्मसात केली होती. अमेरिकेच्या मित्रं अथवा शत्रू राष्ट्रांमधे आजतागायत लोकशाहीचा दुष्काळ आहे हा योगायोग नाही. आता डिक्लासिफाईड झालेल्या कागदपत्रांवरून निक्सन यांच्या आदेशावरून हेन्री किसिंजर यांनी या कामात पुढाकार घेतला. तीन वर्ष सतत प्रयत्नं करून अखेर ११ सप्टेंबर १९७३(ह्याला दैवदुर्विलास म्हणायचे की इतिहासाने मारलेली चपराक समजायचे?) रोजी आलंदेंचे सरकार बरखास्तं करून लष्करशहा पिनोचे गादीवर बसले. आलंदेंना देश सोडून जाण्याची संधी देण्यात आली, ती नाकारून त्यांनी मरणाचा मार्ग पत्करला. आलंदे आणि त्यांच्या समर्थेकांना अतिशय हाल करून ठार करण्यात आले. बर्‍याच जणांच्या पार्थिवाचाही पत्ता लागला नाही.
एरियल डॉर्फमन आर्जेटिनामधे जन्माला आले. तिथल्या राजकिय परिस्थितीमुळे त्यांच्या वडिलांनी चिलेमधे आसरा घेतला. त्यांच्या विचारसरणीमुळे पुन्हा एकदा चिले सोडायची पाळी आली. एरियल लहान असतानाच अमेरिकेत आश्रय मिळाला. न्यूयॉर्कमधे एरियल लहानाचे मोठे होत असताना पुन्हा एकदा त्यांच्या वडिलांना कम्युनिस्ट असल्याच्या संशयावरून अमेरिका सोडावी लागली. मग पुन्हा कधी चिले कधी आर्जेंटिना. तरूण एरियल आलंदेंच्या विचार शैलीकडे आकर्षित झाले. विचारांचा सामना विचाराने करायचा ही आलंदेंची भूमिका त्यांना मनापासून पटल्याने ते आलंदेंच्या आंदोलनात सहभागी झाले.
आता मूळ विषयाकडे वळू या. सिनेमा सुरू होतो तेव्हा एरियल राजधानी सॅंतियॅगोमधी काही जुन्या मित्रांशी त्या काळाबद्दल बोलताना दाखवले आहेत. मग त्या आठवणी सांगता सांगता मधेच त्या काळतले फुटेज दाखवले जाते. आलंदेंची लोकप्रियता किती होती ते त्या फुटेजवरून कळते. आपण या रस्त्यावरून मोर्चा काढला, आलंदे त्या खिडकीत उभे होते अशा आठवणींच्या वेळी त्या काळातल्या फुटेजचा बेमालूम उपयोग केला आहे. मग आलंदे सत्तेवर आल्यावर आमचे एरियल सांस्कृतिक मंत्री बनले. ते मंत्रीपद मिळाल्यावरोबर पुस्तके विकत घेऊन शाळांच्या वाचनालयात प्रचंड भर टाकण्याचे काम एरियलनी सुरू केले. शिवाय स्वतःच्या लिखाणाने इतरांवर प्रभाव टाकणे सुरू होतेच. सत्तेवर आल्यानंतर आधीच्या सरकारवर कुठल्याही प्रकारचा सूड घ्यायचा नसल्याने विकास कामांना लगेच गती मिळाली. अमेरिकन साम्राज्यवादाला दूर ठेवण्यासाठी (बनाना रिपब्लिक होऊ नये म्हणून) खाजगीकरण सुरू केले आणि इथेच संघर्षाची ठिणगी पडली. कामगारांचा संप, आलंदेंच्या विश्वासातील माणसे मारली जाणे असे प्रकार घडू लागले.
ऑगस्ट १९७३ मधे एक अयशस्वी प्रयत्नं करण्यात आला. त्यावेळी आपले सरकार फार दिवस टिकणार नाही हे आलंदेंना कळून चुकले होते. अमेरिकन युद्ध नौका येऊन दाखल झाल्याच होत्या. १० सप्टेंबरला लष्कराने निरोप पाठवला. उद्या आम्ही सत्ता ताब्यात घॆणार. ते करण्यात आम्ही यशस्वी झालो तर तुमच्या सगळया मंत्री मंडळाला बोलावणे पाठवू. पुढची बोलणी करायला सगळ्यांनी येणे आवश्यक आहे.
त्याप्रमाणे ११ सप्टेंबरच्या सकाळी मंत्रीमंडळातल्या सगळ्यांना निरोप गेले - फक्त एक व्यक्ती सोडून - ती म्हणजे आमचे एरियल. ज्यांना निरोप गेले त्यातली एकही व्यक्ति जिवंत बाहेर आली नाही. त्यानंतर बरेच वर्षांनी एरियल निरोप पाठवणार्‍या व्यक्तिला भेटले आणि "मला का बोलावलं नाही?" असं विचारलं. त्यानी सांगितलं - "सम बडी हॅड टू टेल द स्टोरी". म्हणजे केवळ त्या एका व्यक्तिच्या भलेपणामुळे त्यांचा जीव वाचला होता. त्यानंतर चिलेमधे आलंदे समर्थकांची धरपकड सुरू झाली. बायका मुलांना सुरक्षित ठिकाणी ठेवून एरियल आर्जेटिनाच्या दूतावासात गेले. आर्जेंटिनामधे जन्म झाला असल्याने तिथे त्यांना आश्रय मिळाला. पुन्हा एकदा जीव वाचला. दोन दिवसानी आर्जेंटिनात जायचे कागदपत्रं तयार झाले आणि मग बायका मुलांना न्यायला निघाले. जाताना रस्त्यात एका ठिकाणी आलंदे समर्थक आणि लष्करात खडाजंगी सुरू होती. आता पर्यंत नशिबाने वाचवले होते. पण आता मात्रं "मी चक्कं घाबरलो म्हणून तिकडे गेलो नाही आणि पुन्हा एकदा वाचलो" अशी कबूली एरियल देतात. पण त्यानंतर मात्रं या कार्यासाठी आपला देह ठेवला त्यांच्यासाठी हा लढा सुरूच ठेवायचा निर्धार केला.
१९८९ मधे चिलेमधे पुन्हा एकदा लोकशाहीची स्थापना झाली. त्यानंतर त्यांचे पुन्हा चिलेमधे जाणे येणे सुरू झाले. मानवी हक्क संघटनांचे त्यांचे काम आजही सुरू आहे.
अशा अनेक आठवणी सांगत एरियल त्यांचा जिवनपट आपल्यासमोर मांडतात. डरहॅमच्या रेल्वे स्टेशनवर एरियल येतात तिथे सिनेमा संपतो.
सिनेमा संपल्यावर एरियल आणि सिनेमाचे डायरेक्टर पिटर रेमॉंट यांनी प्रश्नांना उत्तरे दिली. स्टेजवर बसलेल्या साधारण दिसणार्‍या त्या व्यक्तीकडे मी भारावल्यासारखी बघत बसले.

फुलफ्रेम भाग २ - Nomadak Tx

चलापार्टा (इंग्रजी स्पेलिंग Txalaparta) नावाचे एक ताल वाद्यं आहे. दोघांनी मिळून वाजवायचे असते. हजारो वर्षापूर्वी पूर्व युरोपातील बास्क कंट्रीतील आदिवासी लोक दूरसंदेशासाठी या वाद्याचा उपयोग करायचे. मधल्या शतकात चलापार्टा जवळ जवळ अस्तंगत झाले होते. १९५० साली बास्क कंट्रीमधे केवळ २ चलापार्टा उरले होते. त्यानंतर कोणीतरी त्याचे पुनरूज्जीवन करायचे ठरवले. आज चलापार्टा वाजवणारे बरेच वादक तयार झाले आहेत. हरकाईट्झ आणि इगोर हे पंचविशीतले दोन हुन्नरी तरूण त्यातलेच. मूळ्चे आदिवासी वाद्य असल्याने खर्‍याखुर्‍या आदिवासी लोकसंगीतात याचा उपयोग करावा आणि काय होते ते बघावे असा विचार करून हे दोघे तरूण घराबाहेर पडले - आदिवासींच्या शोधात.
पहिला मुक्काम भारत. जिथे जमेल तिथे मैफिल जमवायची. मुंबईतील काही शास्त्रिय संगीत वाजवणार्‍या कलाकारांसमवेत वाजवण्याचा प्रयोग केला. एक कार्यक्रमही दिला.
नंतर गुजरातमधील एक आदिवासी खेडे तिथल्या आदिवासी संगीतात चलापार्टा अगदी चपखल बसते. पारंपारिक प्रथेप्रमाणे हे वाद्य आजूबाजूच्या परिसरात सापडणार्‍या साधनांपासून बनवायचे असते. गुजराथी खेड्यासाठी सागाच्या लाकडापासून चलापार्टा बनवण्यात आला होता.
दुसरा मुक्काम आर्क्टिक सर्कल. स्कॅंडेनेव्हियातील सामी जमात ही युरोपमधील मूळ आदिवासी जमात आहे असे मानले जाते. बहुतेक सामी आता आधुनिक झाले असले तरी काही लोक रेनडियर पालन करून उदर निर्वाह करताहेत. हरकाईट्झ आणि इगोर बर्फातून मार्ग काढत सामींना भेटायला जातात. जरा स्थिरस्थावर होतात, अंघोळी बिंघोळी आटपून लगेच कामाला लागतात.
आधी चलापार्टा बनवायला पाहिजे नाही का? तो ही आजूबाजूच्या परिसरात मिळेल ती सामुग्री घेऊन.
मग सामींबरोबर प्रॅक्टिस सुरू आणि ही बघा कार्यक्रमाची तयारी.

तिसरा मुक्काम मोरोक्को. इथे आफ्रिकेत आदिवासींची कमी नाही. शिवाय इतर भागात चाललेल्या संघर्षांमुळे सुदान, युगांडाचे शरणार्थी आदिवासीही इथे आले आहेत.

या वाळवंटात दगडाचा चलापार्टा बनवायला हवा.


चौथा मुक्काम मंगोलिया. इथले बांबू किंवा तत्सम प्रकारातून चलापार्टा बनला.


टाळ्यांच्या गजरात सिनेमा संपला. थिएटरमधले दिवे लागले - हर्काईट्झ आणि इगोर प्रत्यक्ष चलापर्टा घेऊन हजर होते. एक छोटा कार्यक्रम झाल्यावर त्यांनी प्रेक्षकांच्या प्रश्नांनाही उत्तरे दिली.

सिनेमाचे ट्रेलर इथे बघा:
http://www.nomadaktx.com/english/pelicula/principal.html
(शेवटचा फोटो नवर्‍याने काढला आहे. इतर सर्व फोटो नोमॅडक च्या वेबसाईटवरून त्यांच्या परवानगीने घेतले आहेत.)

फुलफ्रेम भाग १ - कॉमरेडस इन ड्रिम्स

गेल्या ४ दिवसात जवळपास २०-२५ डॉक्युमेंटर्‍या बघितल्या. भारतात असताना सिनेम्याच्या आधी "फिल्म्स डिव्हिजनकी भेंट" म्हणून बघाव्या(च) लागणार्‍या या प्रकाराकडे मी पुढे इतकी आकर्षित होईन असे वाटले नव्हते (कधी कधी ती पाच दहा मिनिटे पुढच्या पिळवणूकीपेक्षा बरी होती असे म्हणायची पाळी तेव्हाही यायची.)
माहितीपट या प्रकारात आता बरीच क्रांती झाली आहे. मायकेल मूरचा फॅरेनाईट ९/११, अल गोर यांचे इन्कन्हिनियंट ट्रूथ इ. माहितीपट थेट सिनेमा हॉलमधे प्रदर्शित झाले आहेत. आणखी एक महत्वाचा बदल म्हणजे "घडणार्‍या घटनांची नोंद करणे" ही मूळ व्याख्या आता मागे पडली आहे. डायरेक्टरने सिनेमातले एक पात्रं बनून एक नविन इतिहास बनवणे हा पायंडा पडायला सुरुवात झाली आहे. अशा प्रकारच्या माहितीपटाला काही वेगळा शब्द आहे की नाही हे मला माहित नाही. पण यंदाच्या महोत्सवात हा प्रकार प्रामुख्याने आढळला. महोत्सवाचा एक महत्वाचा भाग म्हणजे बरेचदा दिग्दर्शक उपस्थित असतात आणि सिनेमा संपल्यावर प्रश्नोत्तरांना खास वेळ दिला जातो.
For the Bible Tells Me So, The rape of Europa,Nomadak Tx, Angels in the Dust, Every Thing is Cool,The Devil Came on horseback, Run Granny Run, A Promise to the Dead,The Ants, War Dance हे माहितीपट मला विशेष आवडले. दुसरे महायुद्ध, आणि आफ्रिकेत सुरू असलेल्या संघर्षांची आता मला नको इतकी माहिती झाली आहे. आफ्रिकेतल्या कुठल्या देशात कुठली जमात कुठल्या जमातीशी मारामारी करते आहे ते कळले, इतकेच नाही तर कदाचित नुसता चेहरा पाहून जमातीचे नाव सांगू शकेन असे वाटायला लागले आहे. आता हा गमतीचा भाग सोडला तरी डोके सुन्नं करणारे ते सिनेमे पाहताना मात्रं चांगलेच डिप्रेशन आले होते.

पण आजच्या लेखामधे मी सांगणार आहे जर्मन दिग्दर्शक Uli Gaulke च्या Comrades in Dreams बद्दल.
सिनेमाचा विषय साधा - टुरिंग टॉकिजेस - फिरती सिनेमागृहे. उली आपल्याला घेऊन जातात चार वेगवेगळ्या देशांमधे - पहिले टॉकिज महाराष्ट्रातल्या वडुजच्या अनुप जगदाळेचे. दुसरे टॉकिज नॉर्थ कोरियातल्या हॅन यॉंग सुन या तरुणीचे (अर्थातच टॉकिज तिचे नाही. सिनेमे दाखवणे हे तिचे काम आहे), तिसरे टॉकिज बुर्किना फासोच्या लस्साने,ल्युक आणि झकेरिया यांचे. आणि चौथे चक्कं अमेरिकेतल्या वायोमिंग राज्यातल्या पेनीचे.
अनुपचा एक ताफाच आहे. समोर मोठ्या अक्षरात अनुप वडुज असे लिहिलेला ट्रक आणि त्याच्या मागे प्रचंड आकाराचे तंबू आणि इतर सामुग्री ने आण करायचे एक की दोन ट्रक आणि मोटरसायकलवरचा अनुप हा जथ्था बघायला मजा येते.
दिग्दर्शकाने "टायटॅनिक" ही थिम मनात ठरवली असावी. उत्तर कोरियात टायटॅनिक दाखवणे शक्यच नाही. अनुपच्यामते त्याच्या प्रेक्षकांना टायटॅनिक बघण्यात काहीच स्वारस्य असणार नव्हते. पैसे खर्च करून सिनेमा बघितल्यावर घरी येऊन स्टोरी काय सांगणार? तर म्हणे एक जहाज होते, ते आपटले आणि बुडले. ते काही पटण्यासारखे नव्हते. हे स्वतः अनुपचे स्पष्टीकरण. म्हणून त्याने काळूबाईचं चांगभलं दाखवण्याचा निर्णय घेतला. (जमलेल्या गर्दीवरून त्याचा निर्णय चुकीचा नव्हता हे पटले!) काळूबाईचे चांगभलं करणार्‍या सिनेमातले मुख्य कलाकारही या माहितीपटात हजेरी लावतात. अनुपच्या म्हणण्याला दुजोराही देतात.
उ. कोरियातला भाग अतिशय मजेदार आहे, त्यासाठी सिनेमाच बघायला हवा. आणि या देशाची माहिती असेल तर आणखीच मजा येते.
बुर्किना फासो आणि वायोमिंगमधे मात्रं टायटॅनिक दाखवला जातो. हे सगळं दाखवत असतान दिग्दर्शक ते सिनेमे पहाणारे प्रेक्षक आणि दाखवणारे मालक यांच्याभवती एक सुंदर कथा विणत जातात. प्रेक्षक म्हणजे समाज - आणि त्या पार्श्वभूमीवर अनुप आणि इतर मंडळींची वैयक्तिक आयुष्ये तुमच्या समोर येतात. २५ वर्षांच्या अनुपला लग्नं करायचे आहे तर इकडे पेनी एकटेपणा जाणवू नये म्हणून स्वतःला गुंतवण्यासाठी तीन वेगवेगळ्या नोकर्‍या करते आहे. हॅन यॉंग सुनचा नवरा त्यांचा देशाच्या "महान नेत्याला" महत्वाची मदत करण्यासाठी दुसर्‍या गावी गेला आहे. एकटेपणाला तिच्याकडे सिनेमे दाखवणे हा एक चांगला उपाय आहे. लस्साने, ल्युक आणि झकेरिया हे थिएटरचा धंदा इतका यशस्वी करण्यासाठी दिवसरात्रं झटताहेत. घरात लक्षं द्यायला त्यांना मुळीच वेळ नाही ही त्यांच्या बायकांची तक्रार.
त्या त्या देशातली अगदी प्रातिनिधिक चित्रे आहेत असे मला तरी वाटले. एकीकडे अनुपसाठी वधू संशोधन करण्यात त्याचे सगे-सोयरे गुंतले आहेत आणि दुसर्‍या टोकाला पेनीने एकटेपणाला हार मानून स्वतःला इतर व्यापात गुंतवून घेतले आहे. गरीब आणि श्रीमंत देशातला हा महत्वाचा फरक इतक्या सहजतेने मांडलेला क्वचितच आढळतो. अर्थात दिग्दर्शकाला नेमके हेच दाखवायचे होते की माझ्या वैयक्तिक अनुभवामुळे मी तसा अर्थ काढला हे सांगायला दिग्दर्शक उपस्थित नव्हते.
अधिक माहितीसाठी: http://flyingmoon.com/engl/dreams_e_neu.html
(Photo Credit:Flying Moon Filmproduktion and Axel Schneppat)

फुल फ्रेम

आजपासून डरहॅम मधे फुल फ्रेम डॉक्युमेंटरी फिल्म फेस्टिवल सुरु होतो आहे. पास आधीच काढून ठेवला आहे. ऑफिसला दोन दिवस दांडीही मारणार आहे. पण त्या गडबडीत लिहिणे जमणार नाही. पण आवडलेल्या सिनेम्यांबद्द्ल नक्की लिहीणार आहे. आणि काही खूप इंटरेस्टिंग गोष्टीपण घडणार आहेत त्याबद्द्लही लिहीणार आहे. Stay Tuned...:)
http://fullframefest.org/festival/schedule.php

एक प्रदेश फुलांचा आणि कवितांचा

ओळखा पाहू हा देश - गुलाबांचा आणि कवितांचा म्हणून याची ख्याती आहे. इथल्या प्राचिन संस्कृतीचा आणि धर्माचा प्रभाव जगातल्या सर्व प्रमुख संस्कृती आणि धर्मांवर पडला आहे. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला इथल्या विचारवंतांवर साम्यवादाचा आणि धर्मनिरपेक्षतेचा पगडा होता. इथल्या पुरोगामी नेत्यांनी १९०७ साली लोकशाहीची स्थापना केली आणि १९२५-२८ या दरम्यान धर्मनिरपेक्षं घटना अंगिकारली. न्यायव्यवस्थेला धर्मगुरूंच्या कचाट्यातून मुक्तं केले. स्त्रीयांना जाचक बंधनातून मुक्तं केले. तर असा हा देश कोणता असेल?
लक्षात येतंय का? विचार करा जरा हवं तर...



लक्षात आलं असेल (किंवा नसेलही) तर उत्तर पहाण्यासाठी खाली जा....




उत्तर आहे इराण! होय इराण! तुमच्या इतकंच मी ही दचकले होते. इराण म्हटलं की डोळ्यासमोर प्रतिमा येते ती दाढीवाल्या, उग्र चेहेर्‍याच्या खोमेनीसारख्या नेत्यांची आणि बुरख्यातल्या बायकांची - किंवा फारच झालं तर नोबेल विजेत्या शिरीन इबादींची. पण ह्या स्टिरियोटाइपच्या पलिकडे जाऊन तिथल्या सामान्य माणसांचा परिचय करून दिला तो ओमिद साफि या व्यक्त्यानी. अमेरिका आणि इराणचे युद्ध होण्याची दाट शक्यता असल्याने इथल्या काही शांतीवादी संघटना सामंजस्य निर्माण करण्याचा प्रयत्नं करत आहेत. त्या प्रयत्नाचा भाग म्हणून हे व्याख्यान आयोजित केले होते.
इराणच्या सद्ध्याच्या राजकिय परिस्थितीमुळे देशोधडीला लागलेल्यांची संख्या इथे खूप आहे. अशा परिस्थितीत देश सोडावा लागणार्‍या लोकांकडून तटस्थ मतांची अपेक्षा करणे जरा अतीच होते. शिवाय भारत-इराण, तसेच अमेरिका-इराण सांस्कृतिक संपर्क जवळजवळ अस्तित्वात नाहीत. त्यामुळे भारतिय किंवा अमेरिकन लोकांकडून सत्य परिस्थिती कळणे कठीणच. पण त्या दिवशीचे वक्ते मात्रं या विषयातले तज्ञ होते आणि बर्‍यापैकी तटस्थ दृष्टिकोनातून माहिती देत होते.
"मग अशा या पुरोगामी देशाचा आत्यंतिक प्रतिगामीपणाकडे प्रवास कसा झाला? कोणती परिस्थिती आणि कोणते देश याला कारणीभूत आहेत?" वक्ते ओमिद साफि श्रोत्यांशी संवाद साधू लागले.
वर उल्लेखलेली धर्मनिरपेक्ष घटना बहुतांश कागदोपत्रीच राहिली कारण इराण बनला आंतरराष्ट्रीय राजकारणाचा बळी. एकीकडे प्रभावशाली शेजारी रशिया आणि दुसरीकडे ब्रिटीश राजवट यांच्यातील रस्सीखेचीत पार भरडला गेला. रशियन साम्यवादाचा पगडा कमी करण्यासाठी इंग्लंडने त्यावेळी अगदी प्रभावहीन असलेल्या उलेमांना पाठिंबा द्यायला सुरुवात केली.
लोकनियुक्त प्रतिनिधी एकीकडे आधुनिकीकरणासाठी झटत असताना ब्रिटीशांच्या मदतीने उलेमांची ताकद वाढत गेली.
या खेळाचा एक महत्वाचा मोहोरा म्हणजे मोहम्मद मोसाद्दिक. शिक्षक,विचारवंत,लेखक असे अनेक पैलू असलेले हे व्यक्तिमत्व. पार्लमेंटचे सदस्य,अर्थमंत्री अशी अनेक पदे सांभाळून १९५१ साली ते पंतप्रधानपदावर निवडून आले. त्यांच्या कारकिर्दीतीत त्यांनी एकीकडे देशातील भ्रष्टाचाराला आळा घालण्याचा प्रयत्नं केला, तर दुसरीकडे ब्रिटिश साम्राज्याला थोपवण्याचेही प्रयत्नं केले. त्यावेळी ऍंग्लो ब्रिटिश ऑईल कंपनीत ब्रिटीश सरकारची ५१% भागीदारी होती. परंतू तेलाच्या निर्मितीतून मिळालेला जेमतेम १६% नफा इराणला मिळत होता. शिवाय ब्रिटीश सरकार सतत राजकिय ढवळाढवळ करत असे. मोसाद्दिकांनी तेल व्यवसाय सरकारी नियंत्राणाखाली आणण्याचा महत्वपूर्ण निर्णय घेतला. हा निर्णय अर्थातच ब्रिटीश सरकारला मानवणारा नव्हता. त्यामुळे इराणच्या तेलावर आंतर राष्ट्रीय बंदी घालण्यात आली. ब्रिटीश युद्धनौका इराणच्या आखातात दाखल झाल्या. दुसर्‍या महायुद्धानंतर इस्त्रायलची निर्मीती झाली होती,आणि शीतयुद्धही सुरू झाले होते. या दोन कारणांसाठी अमेरिका या खेळात सामिल झाली.
अखेर १९५३ साली अमेरिका (सी आय ए)आणि इंग्लंड या दोन देशांनी मिळून मोसाद्दिकांना पदच्युत केले. मोसाद्दिक समर्थकांचे अतिशय क्रूरपणे हाल करण्यात आले. अमेरिका आणि इंग्लंडला धार्जिण्या असलेल्या शहांना सत्तेवर बसवण्यात आले. इराणी जनतेला ते पसंत नव्हते. शिवाय शहांच्या राज्यात विरोधकांना हालअपेष्टा,तुरुंगवास व तडीपारीचा सामना करावा लागला. या तडीपार लोकांमधील एक नाव म्हणजे आयातुल्ला खोमेनी. आयातुल्ला काशनी हे खोमेनींच्या क्रांतीची प्रेरणा होते. (ब्रिटीश सरकारने १९४० मधे काशनींना समर्थन दिले होते).
ओमिद साफिंच्या मते खोमेनींची क्रांती ही चुकीच्या मार्गानी गेली आहे आणि फसली आहे, तरी तिची सुरवातीची उद्दीष्टे मात्रं योग्य होती. इराणच्या इस्त्रायल द्वेषाबद्दल साफि म्हणाले की इराणी लोक एकूणच इतर लोकांना सहसा सामावून घेत नाहीत, या बाबतीत सुधारणा होण्याची नक्कीच गरज आहे. पण अशा प्रकारचे पूर्वग्रह जगात सगळीकडे आढळतात.
इराकच्या सद्ध्याच्या परिस्थितीवर ते म्हणाले अमेरिका आलीच मुळी शिया-सुन्नी या शब्दांचा जप करत. समविचारी इराकी लोकांना राजकिय पक्ष स्थापन करायची संधीच मिळाली नाही.
अशी आणि इतर बरीच नवीन माहिती मिळाली. अर्थात साफिंनी एकच बाजू मांडली हे मान्य केले, तरी एकूण अमेरिका आणि इंग्लंड या दोन देशांचा भूतकाळ आणि वर्तमानकाळ बघितला तर हे वर्णन अगदी सुसंगत वाटते.

इराणच्या जनजिवनाची ही काही चित्रे मला एका मैत्रिणीने पाठवली आहे.













जगाच्या पाठीवर कुठेही गेलं तरी सामान्य माणसं सगळी एकाच मातीची बनलेली असतात, त्यांची स्वप्नं एक सारखीच असतात. स्टिरियोटाईप तयार केले की आपले आणि त्यांचे असे भेद तयार होतात...
(Photos are from unknown source. I will be happy to credit if the source is known.)

मिखाइल, पं हरिप्रसाद आणि कौस्तुभची प्रतिक्रिया

काल ऑफिसमधे गेल्या गेल्या मिखाइलची इमेल आलेली बघितली. बर्‍याच दिवसानी मिखाइलकडून काहीतरी आल्याचे पाहून लगेच उघडून बघितली. इमेलमधे पं हरिप्रसाद चौरासियांची मिश्रं पिलू रागाची MP3 होती.
मिखाइलच्याच शब्दात सांगायचं तर -
If don't have this CD, try just this file. It is absolutely amasing what he's building. ....
As for the file - I incidentally inserted this CD into my stereo this Sun, and apparently it was a good time for it. Listening how he's developing the theme, it is something that only in music could happen. And not always it works.
संध्याकाळी काम संपल्यावर ती MP3 ऐकायला घेतली.
मिखाइल आणि मी दोन तीन वर्षांपूर्वी एकाच प्रोजेक्टवर काम करत होतो. मोडकं तोडकं इंग्लिश बोलणारा मिखाइल कामात एकदम गड्डा आहे (विदर्भात हा शब्द एखाद्या विषयाचा अर्क कोळून प्यायलेल्या माणसासाठी वापरतात).विशेष काही नं बोलता खाली मान घालून आपलं काम करणारा. पण हा माणूस पाश्चिमात्य(बरोक,क्लासिकल,रशियन इ.इ.) संगीताचाही गड्डा आहे हे हळूहळू कळले. त्यानंतर आमची या विषयावर बरीच देवाण-घेवाण सुरू झाली. नेमके माझे त्यावेळचे गुरू पं हबिबखान शार्लेटमधे कार्यक्रम देणार होते. त्या कार्यक्रमाला मिखाइल आला. हिंदुस्थानी संगीताचा आणि त्याचा प्रत्यक्ष परिचय व्हायला तेव्हा सुरूवात झाली. त्या वेळी सुरवातीचा तबल्याशिवाय केलेला विस्तार - आलाप, जोड इ. त्याच्या अजिबात पचनी पडले नाही. पण गत, ताना इ. भाग मात्रं त्यानी अगदी मनसोक्तं एन्जॉय केला. त्याचबरोबर माझ्या गुरूजींचे वादन हे ब्रोकन हार्मोनीचे उदाहरण आहे, ती ब्रोकन हार्मोनी कानाला गोड वाटत नसली तरी गुरुजींची तयारी आणि कसब वाखाणण्यासारखे आहे हे ही सांगितले.
त्याचा एक प्रश्नं म्हणजे तुझे गुरुजी इतक्या मोठ्या रचना पाठ कशा करतात? त्यावेळी मी त्याला हिंदुस्थानी संगीतातील इम्प्रोव्हायझेनबद्दल माहिती सांगितली. कार्यक्रमात जे काही वाजवलं गेलं ते कलाकाराने तिथल्या तिथे ऐन वेळेवर ठरवलं हे त्याला त्यावेळी फारसं पटलं नाही किंवा ती कल्पनाही फारशी आवडली नाही. पण तो स्वतःहून बराच अभ्यास करू लागला.
त्यानंतर काही दिवसांनी आम्ही शार्लेटच्या मंडळींनी एक कार्यक्रम दिला. तेव्हा त्यानी माझे सतारवादन पहिल्यांदा ऐकले. त्या कार्यक्रमाचे परिक्षण करण्याची जबाबदारी मी त्याला दिली होती. त्याची मुख्य प्रतिक्रिया ही होती - "सगळे कलाकार हौशी असले तरी त्यांचे प्रयत्नं खूप जेन्युइन होते. त्यामुळे कार्यक्रम फार श्रवणिय झाला" विशेष म्हणजे भिमसेनजींच्या शैलीने गाणार्‍या मिलींद दिक्षीतांचे गाणे त्याला विशेष भावले.
त्यानंतर मी मिखाइलला भिमसेनजींसहित इतर कलाकारांच्या सिडीज ऐकायला दिल्या. भिमसेनजींचे गाणे त्याला फारसे कळले नाही, पण चौरासियांच्या मात्र तो प्रेमात पडला.
त्यानंतर माझे प्रोजेक्ट बदलले आणि आमचा संपर्क कमी झाला. आमच्या लग्नात मात्रं आवर्जून आला आणि भेट म्हणून अर्थातच पंडितजींच्या सिडीजचा एक संच दिला.
काही महिन्यांपूर्वी पूर्बायनच्या कार्यक्रमात पुन्हा भेट झाली. त्यावेळी तो म्हणाला की आता त्याला आलाप ह्या प्रकाराची गोडी लागली आहे, कारण ते खरं अगदी हृदयापासून निघालेलं संगीत असतं, बाकी सगळा तंत्र आणि तयारीचा भाग असतो. गेल्या वर्ष-दीड वर्षात त्याने केलेला हा प्रवास बघून मी थक्कं झाले होते. तो माझ्याकडून इतकं शिकला होता, पण मी मात्रं त्याच्याकडून विशेष शिकले नाही ही खंत जाणवली.
असो, फ्लॅशबॅक संपवून वर्तमानकाळात येते. मिश्रं पिलू ऐकता ऐकता मराठी ब्लॉग्ज वाचत होते. आणि योगायोगाने प्रियाच्या ब्लॉगवर कौस्तुभची ही प्रतिक्रिया वाचायला मिळाली:
"चारू आणि माझ्या संगीतावर जेव्हा गप्पा होतात तेव्हा बऱ्याचदा हाच निष्कर्ष निघतो की संगीत हे जितकं जास्त सहजपणे आल्यासारखं वाटतं, तितकं ते जास्त भिडतं.
शास्त्रीय संगीताच्या बाबतीत ही गोष्ट जास्त जाणवते. म्हणजे राग, आलाप यातल्या कठिणपणामुळेच बऱ्याचदा आपण त्याचं कौतुक करतो. अर्थात शास्त्रीय संगीत हा फार वरचा प्रकार आहे, पण त्यात एकप्रकारचा सहजपणा जाणवत नाही. माझं अगदी वैयक्तिक मत आहे हे, त्यामुळे गैरसमज नको. "
हममम....
मी शक्यतो कुठलाही पूर्वग्रह नं ठेवता वेगवेगळ्या प्रकारचं संगीत ऐकायचा प्रयत्नं करते - अगदी हिपहॉपही ऐकू शकते, पण हिंदुस्थानी संगीतात श्रोत्यांचा soul elevate करायचं , बसल्या जागी त्यांना एका दुसर्‍याच दुनियेत नेण्याचं जे सामर्थ्य आहे ते इतर ठिकाणी कमी अनुभवायला मिळालं आहे.
संगीत हा एक वैयक्तिक आवडीच प्रश्नं आहे. हलक्या फुलक्या चालींमुळे सहजपणा वाटू शकतो, पण प्रत्यक्षात तितक्या सहजपणे गाणं बाहेर पडलं असेलच का? आता हिंदुस्थानी (मला कर्नाटक संगीतातलं फारसं कळत नाही, म्हणून हा शब्दं वापरते आहे.) संगीतातील उस्फूर्तता बघा:
मुख्य कलाकार आणि त्याचे सहकारी बरेचदा पहिल्यांदा स्टेजवरच भेटतात.
बरेच कसलेले कलाकार तानपूरा जसा लागेल त्यावरून कोणता राग गायचा ते ठरवतात. तसेच षड्ज जरा खाली वर करण्याची मुभा त्यांना असते. अती कसलेले कलाकार मधेच षड्ज बदलू ही शकतात. श्रोत्यांचा प्रतिसाद आणि साथ-संगत यांनी प्रेरित होऊन भिन्नं कसब दाखवू शकतात, सवाल-जवाब करू शकतात. एक छंद घेऊन त्यावर भर कार्यक्रामात नवीन ताना बनवू शकतात. नुकताच संजीव अभ्यंकरांचा कार्यक्रम ऐकण्याचा योग आला. त्यांनी देस अंगाचा जयजयवंती गाऊन मग पुन्हा कोमल गंधाराचा उपयोग करून एकदम मूड कसा बदलतो त्याचं प्रात्यक्षिकच दिलं. हे सगळे nuances जाणून घेण्याची गरज नाही, पण त्यातही एक प्रकारचं आव्हान आहे, गंमत आहे.
मनाची कवाडेच बंद केलीत तर "माझी झोपडीच बरी" असे वाटेल. या उलट माझी झोपडी तर चांगली आहेच पण बाजूच्या या दाराआड काय दडलं आहे? ही उत्सुकता ठेवली तर कदाचित एखाद्या महालाची दारेही उघडली जाऊ शकतात नाही का?

झगडा तुझा उमलण्याचा, फुलण्याचा

तुझ्या उमलण्याच्या मनसुब्यांबद्दल मी लिहिलं मात्रं आणि माझीच नजर लागली म्हणून की काय,अचानक पुन्हा थंडी पडली. तिकडे न्यूयॉर्कमधे प्रचंड बर्फ पडलं म्हणून. आधीच ही थंडी तुझ्या त्या कोषगर्भित अवस्थेला सोसवत नव्हती. त्यात हवामानाची ही बदफैली की आज गरम तर उद्या थंड! तुझ्याकडे पाहून जीव थोडा थोडा होई. एक-दीड आठवडा असाच गेल्यानंतर एका सकाळी तुझ्या कळ्या दिमाखाने बाहेर पडू लागल्या. असंख्या कळ्यांचा तो मोहोर मी पाहिला, पण आभाळात पाहून जीव कासावीस झाला. एक दोन कळ्या उमलल्या असतील नसतील, वरून बरसात सुरू झाली -तीही थिजवणारी. हा असा कसा रे पाऊस? नको तेव्हा येतो आणि हवा तेव्हा नेमका येत नाही? आता या गारव्यानी तुझ्या त्या नाजूक कळ्या फुलण्याआधीच गळून पडतात की काय अशी भिती मला वाटायला लागली. तू जिथल्या तिथेच गोठलास - पण तग धरलास! थोडाथोडका नाही, चांगला आठवडाभर! पाऊस गेला, वसंताच्या उन्हानी पुन्हा तुला तुझं राज्य बहाल केलं आणि तू उमललास:

रात्रीच्या वेळी तुझ्या चांदण्या अश्या चमकल्या:

तुझे इतर दोस्तं:

सुगंधी हायासिंथ:

केरिया जपानिका (जपानी गुलाब)

फ्लॉवरिंग एलमॉंड

आता उशीरा उमललास तरी तुझी अधीरता संपत नाही - जणू काही तुला आमच्या आयटीच्या प्रोजेक्टसारखी डेड लाईनच दिलेली आहे. एक आठवडा जेमतेम ते छत्रं चामर धरलंस डोक्यावर, नी लगेच तुझी पानं बाहेर यायला लागलीत. वार्‍याबरोबर पाकळ्या उधळल्यास - खच पाडलास अंगणात. पण तुझी हिरवाईसुद्धा देखणी आहे हं - मी काही तक्रार करत नाहीये - तू फुललास यातच मला सगळं काही मिळालं! तुझी मायेची सोबत अशीच आम्हाला मिळू दे....

खेळानी शरीराला व्यायाम मिळतो आणि मनाला स्फूर्ती येते (म्हणे)....

(नॉट सो)जंटलमन्स गेमचा वर्ल्डकप नावाचा पूर्व नियोजित सट्टा सद्ध्या सुरू आहे. तो पाहून किंवा खेळून जर तुम्हाला अती रक्तदाब,मानसिक दडपण,छातीत दुखणे,डिप्रेशन,पोटदुखी,उलट्या अशी लक्षणे दिसू लागलीत तर ताबडतोब डॉक्टरकडे जा. पण त्याहीपेक्षा महत्वाचे म्हणजे व्यायाम करण्याने रोगाची तीव्रता कमी होईल - उदा.बॅड्मिंटन,टेबलटेनिस,फूटबॉल,कबड्डी,खो-खो,धावणे,चालणे,स्केटिंग करणे,पर्वतारोहण करणे ई.
साधन सामुग्रीच्या अभावी जर वरील खेळ खेळणे जमत नसेल तर घरच्या घरी बसून अष्टं चंग पे खेळावे. या खेळाची माहिती मी माझ्या ब्लॉगवर आधीच दिली आहे - http://kasakaay.blogspot.com/2007/01/blog-post_28.html

रूमी जयंती

प्रख्यात सूफी संत रूमींची ८०० वे जयंती काल होती. त्या निमित्तानी कारबरोमधे काल एक छोटासा कार्यक्रम होता. एरवी धार्मिक कार्यक्रमापासून आम्ही जरा दूरच रहात असतो (आता मी वैदर्भिय असल्याचे चाणाक्ष वाचकांच्या लक्षात येऊन राहिलेच असेल.) पण रूमीच्या कवितांमधील प्रेम आणि विश्वबंधुत्वाचा संदेश मात्र आम्हाला नेहेमीच आकर्षित करतो. हिंदू आणि मुस्लिम या दोन्ही प्रभावांमुळे सुफी परंपरा समृद्ध झाली आहे.
इथली स्थानिक सुफी मंडळी आता आमच्या परिचयाची झाली आहे. त्यांनीच हा छोटासा कार्यक्रम आयोजित केला होता. काव्यगायन, संगीत, आणि घुमणार्‍या दरवेशींचे झिकर असे कार्यक्रमाचे स्वरूप होते. बहुतेक कविता पर्शियन, अरेबीक भाषेत होत्या. त्याचे भाषांतरही सांगण्यात येत होते. पण शेवटी शेवटी रात्रं जशी सूरात एकरूप झाली तशी भाषेची आडकाठीही जाणवेनाशी झाली.
एखाद्‍या कवीची आठशेवी जयंती साता सामुद्रापलिकडे साजरी व्हावी यातच या कवीची थोरवी दिसून येते. पुस्तकांचा खप आणि अनुवाद याच्या आकड्यांमाणे रूमी अमेरिकेतील सर्वात लोकप्रिय कवी आहे. त्याशिवाय रूमी "मूळचा आमच्याच देशातला" असे छातीठोकपणे सांगणारे लोक इराण, इराक (विशेषतः कर्दिस्थान),अफगाणिस्थान,टर्की आणि ताजिकीस्थान मधे तुम्हाला भेटतील!
भारतात सूफी परंपरा अस्तित्वात असली तरी अशा प्रकारचे झिकर मी कधी अनुभवले नव्हते. मागे एका लेखामधे आम्ही अशाच एका झिकरमधे गेल्याचे मी लिहिले होते. कालच्या कार्यक्रमात नवर्‍याने काही व्हिडिओ घेतल्या आहेत. त्यावरून तुम्हाला झिकरची साधारण कल्पना येईल.

प्रमुख दरवेशींचे झिकर:



सामुहिक झिकर:


रूमीच्या कवितांचे मराठीत भाषांतर झाले आहे की नाही ते मला माहित नाही. कुणाला माहिती असल्यास जरूर प्रतिसाद द्या.
तूर्त काही इंग्रजी भाषांतर:
Cradle My Heart
Last night,
I was lying on the rooftop,
thinking of you.
I saw a special Star,
and summoned her to take you a message.

I prostrated myself to the Star
and asked her to take my prostration
to that Sun of Tabriz.
So that with his light, he can turn
my dark stones into gold.

I opened my chest and showed her my scars,
I told her to bring me news
of my bloodthirsty Lover.
As I waited,
I paced back and forth,
until the child of my heart became quiet.
The child slept, as if I were rocking his cradle.
Oh Beloved, give milk to the infant of the heart,
and don't hold us from our turning.

You have cared for hundreds,
don't let it stop with me now.
At the end, the town of unity is the place for the heart.
Why do you keep this bewildered heart
in the town of dissolution?
I have gone speechless, but to rid myself
of this dry mood,
oh Saaqhi, pass the narcissus of the wine.

From: 'Hush Don't Say Anything to God: Passionate Poems of Rumi' Translated by Sharam Shiva

टाकुनिया घर दार नाचणार नाचणार

ही ओळ माझ्या नवर्‍याला अगदी चपखल लागू पडते. म्हणजे इतर लोक कसे (शहाण्यासारखे) विक एंड आला की आठवडा भराचा किराणा-भाज्या आण, काय बिघडले असेल ते दुरुस्तं कर, कोणाला जेवायला बोलाव, अशी उपयुक्त कामे करतात. (अशी छुटपुट कामे करण्याला इथे "रनिंग सम एरंडस" असा वाक्प्रचार आहे.). पण ह्याला मात्रं विक एंड कामे उरकण्यात दवडणे मुळीच पटत नाही.
त्यातला त्यात वर्षातले ऋतु बदलतानाचे हे थोडे दिवस- जेव्हा बाहेर ना थंडी असते ना गर्मी, स्वच्छं ऊन आणि सुखावह वारा वाहत असतो, अशा दिवसात तर त्याला चार भिंतींच्या आत मुळीच थांबायचे नसते.
मागच्या आठवड्यात त्याला एका कॉन्फरन्समधे जावे लागले. जाताना मला उपदेश करून गेला - "don't spend weekend running errands - get some good bicycline in".
आता हे आमचं सायकल प्रकरण इतकं गंभीर वळण घेईल असं मला लग्नाच्या आधी वाटलं नव्हतं. म्हणजे थोडं-फार लक्षात आलं होतं - त्याची लाडकी बाईक-फ्रायडे त्यानी चक्कं मला चालवायला दिली यावरून! पण आता मात्रं दोघांनी चालवायची सायकल (टँडम) घ्यायची त्याला घाई झाली आहे.

म्हणजे टँडम घ्यायची हे त्यानी एंगेजमेंट झाल्या झाल्या बोलून दाखवलेच होते. लग्नानंतर या ना त्या कारणानी लांबणीवर पडत होते. माझी मुख्य तक्रार - "सायकल चालवायला माझी हरकत नाही, पण मला इथल्या सायकलची सीट विचित्रंच वाटते. त्यामुळे सायकल चालवायला आवडत नाही." गेल्या महिन्यात आम्ही सायकलच्या दुकानात जाऊन अनेक वेगवेगळ्या प्रकारच्या सीट लावून पाहिल्या. त्यातली जी सगळ्यात कंफर्टेबल वाटली ती बसवून घेतली. नविन सीट आल्यापासून सारखं "जरा दूर पल्ल्यावर जाऊन पहा" असा आग्रह सुरू झाला. तेव्हढ्यात जरा अवेळीच थंडी पडली म्हणून मला निमित्तं मिळत गेलं. पण मागच्या आठवड्यात मात्रं हवा छान पडली आणि मला काही कारण उरलं नाही. तो पण कॉन्फरंसमधे असल्यामुळे शनिवारी मी एकटीनीच सायकल घेऊन भटकायचं ठरवलं.
आमच्या घरापासून जवळच "अमेरिकन टॉबॅको ट्रेल" नावाचा सायकल ट्रेल आहे. नॉर्थ कॅरोलिनाच्या ह्या भागात पूर्वी तंबाखू उद्योग फार महत्वाचा होता. (विंस्टन नावाची सिगरेट आठवते का? ते विंस्टन गाव इथून जवळच आहे). आता तंबाखूच्या दुष्परिणामांच्या माहितीमुळे हा व्यवसाय लयाला गेला आहे. तंबाखूची ने-आण करण्यासाठी एक छोटी आगगाडी पूर्वी इथून जायची. ती आगगाडी बंद पडल्यावर त्याजागी हा दुचाकीचा रस्ता केलेला आहे. म्हणून या ट्रेलला अमेरिकन टोबॅको ट्रेल असे नाव पडले.
सायकल चालवायचीच असेल तर अशा बाईक ट्रेलवर जाणे मला आवडते. कारण एक तर ट्रेलच्या दुतर्फा सहसा छान झाडी असते. शिवाय भरधाव जाण्यार्‍या मोटारी आणि त्यांचा धूर याचा त्रास होत नाही.
ट्रेलवर इतर सायकल स्वार, पायी चालणारे, स्केटिंग करणारे, आणि हे सगळं करत असताना आपल्या कुत्र्यांना किंवा लहान मुलांबाळांना बरोबर घेऊन जाणारे असे अनेक लोक भेटतात. तर गेल्या आठवड्यात मी एकटीच असल्याने अगदी रमत गमत माझ्या गतीने टोबॅको ट्रेल पूर्ण केला - जाऊन येऊन १० मैल. झुळ्झुळ्णारा शितल वारा, आजूबाजूची झाडी, पक्ष्यांचा किलबिलाट ह्या सगळ्याचा मनमुराद आनंद लुटता आला. (नविन सीटचीही करामत असेल). अरे हो एक गोष्टं सांगायचीच राहिली - एका ठिकाणी एक मोठा रस्ता क्रॉस करावा लागतो. परतीच्या वाटेवर त्या सिग्नलला थांबले होते. तिथेच एक काळे (आफ्रिकन) आजोबा उभे होते. त्यांना हॅलो म्हटले. ते माझ्याशी स्पॅनिश बोलायला लागले (हे नेहेमीचेच. माझ्या चेहेर्‍यावर भारतियत्वं फारसे दिसत नसावे). "नो इस्पॅनियोल" असं मी म्हंटल्यावर काळ्या आजोबांना फार आश्चर्य वाटले. मी त्यांना म्हंटले "I am from India". ते म्हटल्याबरोबर त्यांनी चक्कं हात जोडून "नमस्कार" म्हणून माझीच विकेट घेतली! काळे आजोबा शिक्षक आहेत म्हणे. त्यांना नीट दिसत नव्हते त्यामुळे ते रस्ता चुकले होते. त्यांना दिशा दाखवून मी पुढे निघाले.
रविवारी पाऊस धावून आला मदतीला आणि मी माझे एरंड्स रन करून घेतले.
या विकेंडला मात्रं नवरा बरोबर होता आणि हवा छान होती. त्यामुळे कुठलेही कारण चालणार नव्हते. शनिवारी डरहॅम डाऊनटाऊन मधे काही कामे होती (म्हणजे एरंडस नाही - काही आवडीची कामे). त्यामुळे पुन्हा टोबॅको ट्रेलवर गेलो. यावेळी नवरा बरोबर असल्याने "keep peddling sweetie" "Maintain a good cadence" अशा "प्रेमळ" सूचना देत होता. त्याचा परिणाम म्हणजे आम्ही लवकरच डाऊनटाऊनमधे दाखल झालो.
आवडीची कामे करत असताना एका व्यक्तीची वाट पहात होतो तेव्हा माझे लक्षं एका गॅलरीकडे गेले. त्या गॅलरीमधे Spirit of Freedon नावाचे एक प्रदर्शन आले आहे. नेल्सन मंडेला यांच्या तुरुंगवासातील चित्रांचे आणि लेखांचे. सहज म्हणून तिथे डोकावले. आतील चित्रे आणि लेख हे प्रत्यक्ष मंडेलांचे होते. रॉबेन आयलंडच्या तुरुंगात मंडेलांनी १८ वर्षे काढली. त्यावेळी त्यांना सहा महिन्यात एक पत्रं मिळू शकणार होते आणि वर्षातून एकदा कोणीतरी अर्धा तास भेटू शकणार होते. अशा परिस्थितीही हार नं मानता त्यांनी ध्येयावर आपली नजर कायम ठेवली. इतर कैद्यांना आपल्या नेतृत्वाने प्रभावित केले, बरेच लिखाण केले आणि साधा कागद व कोळसा या माध्यमातून तुरुंगाची चित्रं काढलीत. चित्राच्या खाली प्रत्यक्ष फोटो दिला असल्यानी चित्रे किती हुबेहूब आहेत त्याची प्रचिती येते. अठरा वर्षाचा बंदिवास - तुरुंगातली एक खिडकी त्या खिडकीतून दिसणारे दृष्य- आकाशाचा एक छोटासा तुकडा, किंवा एखादा ढग एव्ह्ढाच काय तो बाह्य जगाशी संपर्क!

प्रदर्शनात मंडेलांची एक व्हिडिओ आहे. त्यात ते ह्या चित्रांबद्दल माहिती सांगतात. एका क्रांतीकारी नेत्याचे ते भाषण नाही. एका कलाकाराचे, एका कैद्याचे मनाला भिडणारे ते मनोगत आहे. मंडेला बोलतात रंगांबद्दल - किंबहुना रंगहिनतेबद्दल. रंग बघण्यासाठी त्यांनी बागकाम मागून घेतले. तिथे एक केळ्याचे झाड लावले. त्याला जेव्हा केळी लागली तेव्हा अनेक वर्षांनी पिवळा रंग बघायला मिळाला तो अनुभव अंगावर शहारे आणणारा आहे. "टाकुनिया घरदार" नाचणार्‍या अशा माणसांमुळेच जग बदलू शकते नाही का?
असो. कुठे होते मी? डरहॅम डाऊनटाऊन मधे.
आवडीची कामे पूर्ण झाल्यावर एका दुसर्‍या सायकलच्या दुकानात गेलो. तिथे आणखी काही सीट पाहिल्या. त्यातली एक आताच्या सीटपेक्षाही जास्त आरामदायी वाटली म्हणून ऑर्डर केली.
रविवारी सकाळी जरा उशीराच जाग आली. नवरा उठायच्या आधी सतारीची प्रॅक्टिस आटपून घेतली. माझा हंसध्वनी चांगला तयार झाला आहे आता.
नवरा उठला तोच मुळी आज कुठे कुठे सायकलचा फेरा मारायचा त्याची यादी करत. भराभर ब्रंचची तयारी करू लागला. हवा छान पडली असल्याने पॅटिओमधे बसून पक्षांची किलबिल ऐकत जेवलो.
नकाशात पाहून साधारण कुठे कुठे जाऊ शकतो ते ठरवले. जरा कमी रहदारीचे रस्ते आणि आसपास कुठे बाईक ट्रेल आहेत का ते बघून घेतले. चॅपल हिल मधील बोटॅनिकल गार्डन, कारबरोचे विव्हरस्ट्रीट मार्केट आणि रस्त्यात लागणारे आमचे जिम असा साधारण आराखडा ठरवला. मी या रस्त्यांवरून आत्तापर्यंत सायकलने कधी गेलेले नाही. सुरुवातीला ७५१ नंबरच्या रस्त्यावरून जायचे होते. (रस्त्यांना नाव नं देता नुसता नंबर देण्याचा हा रूक्षपणा मला मुळीच आवडत नाही. रस्ता म्हणजे काय कैदी आहे की काय तुमचा? ७५१ म्हणे!). ह्या रस्त्यावरून मी जवळपास रोजच जाते. पण आज सायकलवरून जाताना मात्रं कधीही लक्षात नं आलेला उंच सखलपणा लक्षात आला. (हा रस्ता अगदी सपाट आहे अशी आत्तापर्यंत मला अगदी खात्री होती.) ७५१ वर साधारण मैल दोन मैल गेल्यावर अखेर रहदारी सोडून एका आडरस्त्यावर वळलो. आता खरी मजा येऊ लागली. नागमोडी रस्ता, बहुतांश निर्मनुष्य, दुतर्फा झाडी, मधेच लागणारे ओहोळ किंवा तलाव. मधूनच येणारी गार वार्‍याची अलवार झुळूक मोरपिसासारखी स्पर्शून जात होती. काही वेळाने घोड्यांचे रॅंचेस लागले. बहुतेक मालकांनी घोड्यांना बाहेर सोडले होते. ते दिमाखदार ऐटबाज प्राणीबघून मला खरं तर तिथे थांबायची इच्छा झाली, पण नवर्‍याला हाक मारलेली ऐकू आली नाही. त्याचं घोड्याबिड्यांकडे काही लक्ष नसावं. तो पुढे गेला तसा एका रॅंचमधले घोडे चक्कं त्याच्याशी स्पर्धा करत धावू लागले. ते दृष्य पाहून मला खूपच मजा आली. नवरा स्वतः कुठल्या तंद्रीत होता की घोड्यांच्या वास नकोसा झाला होता म्हणून इकडे तिकडे नं बघता भरधाव पुढे निघाला की काय माहित नाही, पण घोडे त्याच्या बरोबर धावत होते हे त्याला मी सांगेपर्यंत कळले नाही!
घोड्यांना मागे टाकल्यावर थोड्याच वेळात ५४ रस्त्याला लागलो. ५४ च्या बाजूनी एक बाईक ट्रेल जातो. त्याच्या वरून जाताना एका ठिकाणी सायकलस्वारांना ५४ क्रॉस करण्यासाठी चक्कं एक बोगदा असल्याचे लक्षात आले.
मग बाईक ट्रेल संपला तसे आम्ही एका छोट्या रस्त्यावर वळलो. या रस्त्यावर गोल्फ कोर्स आहे. त्याच्या बाजूनी गेल्यावर
बोटॅनिकल गार्डन आले. ही बाग आमच्या चांगली ओळखीची आहे. सद्ध्या फक्तं डॅफोडिल्ससारखे बल्ब्ज तेवढे फुलले आहेत. बाकीची झाडे नुकती जागी होतायेत. बागेचा एक फेरफटका मारून पुन्हा सायकलवर स्वार झालो. आता विव्हरस्ट्रीटवर जायला फारसा वेळ नाही म्हणून आम्ही मेडोमॉन्ट वेलनेस सेंटर नावाच्या आमच्या व्यायामशाळेत (जिम) मधे जायचे ठरवले. गोल्फ कोर्स पार करून मगाशी सांगितलेल्या त्या बोगद्यातून ५४ क्रॉस केला. बोगद्याच्या पलिकडून सुरू होणारा ट्रेल अगदी मेडोमॉन्ट वेलनेस सेंटरपर्यंत जातो. तिथे सायकली ठेवायला कपाटं आहेत. ती आज पहिल्यांदाच वापरली.
तास दीड तास व्यायाम केला. एव्हाना सहा वाजत आले होते. आता लवकर घरी जाऊ म्हणजे आपल्या घरच्या बागेतही जरा वेळ घालवता येईल असा विचार करून अंधार पडायच्या आत घरी आलो. सासू सासर्‍यांनाही गप्पा मारायला बोलवून घेतले. तिन्हीसांजा झाल्या तसा नवरा स्वयंपाक करायला आत गेला. जेवण झाल्या बरोब्बर सिनेमाला चलतेस का? असं विचारू लागला. मला आताशा त्याच्या या उत्साहाचे आश्चर्य वाटेनासे झाले आहे. पण मी खरोखरच थकले होते. त्यामुळे बाहेर सिनेमा बघायला नं जाता कुठून तरी मिळालेली एक डॉक्युमेंटरी बघत बसलो.
तर असा गेला आमचा विकेंड. आता वीक सुरू झाला आहे. ऑफिसचे काम आणि इतर एरंडस करता करता कसा भूर्रकन उडून जाईल, की शुक्रवारी संध्याकाळी आम्ही पुन्हा तयार.... का आमच्या बरोबर?

६ जून २०१०

मूळ लेख मी तीन वर्षाअाधी लिहीला होता.

अामच्या टॅंडमला अाता एक ट्रेलर लागला अाहे.