फुलफ्रेम भाग १ - कॉमरेडस इन ड्रिम्स

गेल्या ४ दिवसात जवळपास २०-२५ डॉक्युमेंटर्‍या बघितल्या. भारतात असताना सिनेम्याच्या आधी "फिल्म्स डिव्हिजनकी भेंट" म्हणून बघाव्या(च) लागणार्‍या या प्रकाराकडे मी पुढे इतकी आकर्षित होईन असे वाटले नव्हते (कधी कधी ती पाच दहा मिनिटे पुढच्या पिळवणूकीपेक्षा बरी होती असे म्हणायची पाळी तेव्हाही यायची.)
माहितीपट या प्रकारात आता बरीच क्रांती झाली आहे. मायकेल मूरचा फॅरेनाईट ९/११, अल गोर यांचे इन्कन्हिनियंट ट्रूथ इ. माहितीपट थेट सिनेमा हॉलमधे प्रदर्शित झाले आहेत. आणखी एक महत्वाचा बदल म्हणजे "घडणार्‍या घटनांची नोंद करणे" ही मूळ व्याख्या आता मागे पडली आहे. डायरेक्टरने सिनेमातले एक पात्रं बनून एक नविन इतिहास बनवणे हा पायंडा पडायला सुरुवात झाली आहे. अशा प्रकारच्या माहितीपटाला काही वेगळा शब्द आहे की नाही हे मला माहित नाही. पण यंदाच्या महोत्सवात हा प्रकार प्रामुख्याने आढळला. महोत्सवाचा एक महत्वाचा भाग म्हणजे बरेचदा दिग्दर्शक उपस्थित असतात आणि सिनेमा संपल्यावर प्रश्नोत्तरांना खास वेळ दिला जातो.
For the Bible Tells Me So, The rape of Europa,Nomadak Tx, Angels in the Dust, Every Thing is Cool,The Devil Came on horseback, Run Granny Run, A Promise to the Dead,The Ants, War Dance हे माहितीपट मला विशेष आवडले. दुसरे महायुद्ध, आणि आफ्रिकेत सुरू असलेल्या संघर्षांची आता मला नको इतकी माहिती झाली आहे. आफ्रिकेतल्या कुठल्या देशात कुठली जमात कुठल्या जमातीशी मारामारी करते आहे ते कळले, इतकेच नाही तर कदाचित नुसता चेहरा पाहून जमातीचे नाव सांगू शकेन असे वाटायला लागले आहे. आता हा गमतीचा भाग सोडला तरी डोके सुन्नं करणारे ते सिनेमे पाहताना मात्रं चांगलेच डिप्रेशन आले होते.

पण आजच्या लेखामधे मी सांगणार आहे जर्मन दिग्दर्शक Uli Gaulke च्या Comrades in Dreams बद्दल.
सिनेमाचा विषय साधा - टुरिंग टॉकिजेस - फिरती सिनेमागृहे. उली आपल्याला घेऊन जातात चार वेगवेगळ्या देशांमधे - पहिले टॉकिज महाराष्ट्रातल्या वडुजच्या अनुप जगदाळेचे. दुसरे टॉकिज नॉर्थ कोरियातल्या हॅन यॉंग सुन या तरुणीचे (अर्थातच टॉकिज तिचे नाही. सिनेमे दाखवणे हे तिचे काम आहे), तिसरे टॉकिज बुर्किना फासोच्या लस्साने,ल्युक आणि झकेरिया यांचे. आणि चौथे चक्कं अमेरिकेतल्या वायोमिंग राज्यातल्या पेनीचे.
अनुपचा एक ताफाच आहे. समोर मोठ्या अक्षरात अनुप वडुज असे लिहिलेला ट्रक आणि त्याच्या मागे प्रचंड आकाराचे तंबू आणि इतर सामुग्री ने आण करायचे एक की दोन ट्रक आणि मोटरसायकलवरचा अनुप हा जथ्था बघायला मजा येते.
दिग्दर्शकाने "टायटॅनिक" ही थिम मनात ठरवली असावी. उत्तर कोरियात टायटॅनिक दाखवणे शक्यच नाही. अनुपच्यामते त्याच्या प्रेक्षकांना टायटॅनिक बघण्यात काहीच स्वारस्य असणार नव्हते. पैसे खर्च करून सिनेमा बघितल्यावर घरी येऊन स्टोरी काय सांगणार? तर म्हणे एक जहाज होते, ते आपटले आणि बुडले. ते काही पटण्यासारखे नव्हते. हे स्वतः अनुपचे स्पष्टीकरण. म्हणून त्याने काळूबाईचं चांगभलं दाखवण्याचा निर्णय घेतला. (जमलेल्या गर्दीवरून त्याचा निर्णय चुकीचा नव्हता हे पटले!) काळूबाईचे चांगभलं करणार्‍या सिनेमातले मुख्य कलाकारही या माहितीपटात हजेरी लावतात. अनुपच्या म्हणण्याला दुजोराही देतात.
उ. कोरियातला भाग अतिशय मजेदार आहे, त्यासाठी सिनेमाच बघायला हवा. आणि या देशाची माहिती असेल तर आणखीच मजा येते.
बुर्किना फासो आणि वायोमिंगमधे मात्रं टायटॅनिक दाखवला जातो. हे सगळं दाखवत असतान दिग्दर्शक ते सिनेमे पहाणारे प्रेक्षक आणि दाखवणारे मालक यांच्याभवती एक सुंदर कथा विणत जातात. प्रेक्षक म्हणजे समाज - आणि त्या पार्श्वभूमीवर अनुप आणि इतर मंडळींची वैयक्तिक आयुष्ये तुमच्या समोर येतात. २५ वर्षांच्या अनुपला लग्नं करायचे आहे तर इकडे पेनी एकटेपणा जाणवू नये म्हणून स्वतःला गुंतवण्यासाठी तीन वेगवेगळ्या नोकर्‍या करते आहे. हॅन यॉंग सुनचा नवरा त्यांचा देशाच्या "महान नेत्याला" महत्वाची मदत करण्यासाठी दुसर्‍या गावी गेला आहे. एकटेपणाला तिच्याकडे सिनेमे दाखवणे हा एक चांगला उपाय आहे. लस्साने, ल्युक आणि झकेरिया हे थिएटरचा धंदा इतका यशस्वी करण्यासाठी दिवसरात्रं झटताहेत. घरात लक्षं द्यायला त्यांना मुळीच वेळ नाही ही त्यांच्या बायकांची तक्रार.
त्या त्या देशातली अगदी प्रातिनिधिक चित्रे आहेत असे मला तरी वाटले. एकीकडे अनुपसाठी वधू संशोधन करण्यात त्याचे सगे-सोयरे गुंतले आहेत आणि दुसर्‍या टोकाला पेनीने एकटेपणाला हार मानून स्वतःला इतर व्यापात गुंतवून घेतले आहे. गरीब आणि श्रीमंत देशातला हा महत्वाचा फरक इतक्या सहजतेने मांडलेला क्वचितच आढळतो. अर्थात दिग्दर्शकाला नेमके हेच दाखवायचे होते की माझ्या वैयक्तिक अनुभवामुळे मी तसा अर्थ काढला हे सांगायला दिग्दर्शक उपस्थित नव्हते.
अधिक माहितीसाठी: http://flyingmoon.com/engl/dreams_e_neu.html
(Photo Credit:Flying Moon Filmproduktion and Axel Schneppat)