प्रश्नं आपल्या काळातले

मागच्या लेखात म्हंट्ल्याप्रमाणे Animal Right 2006 या conference मधे मी जे ऐकले, पाहिले, शिकले त्याच्या आधारावर लिहिलेले हे एक स्वैर मनोगत.

आधीच्या पिढ्यांचा मला नेहेमीच हेवा वाटत आला आहे - त्यांच्यापुढे देशाला स्वातंत्र्यं मिळवुन देणे, किंवा संयुक्तं महाराष्ट्राचा आग्रहं धरणे अशी उदात्त ध्येये अस्तित्वात होती. स्वातंत्र्यानंतर तब्बल वीसेक वर्षांनी जन्माला आलेल्या माझ्या पिढीसाठी असे कुठलेही ध्येयं शिल्लक राहिलेल नसल्यामुळे स्वत:ची प्रगती करुन घेणे या खेरीज दुसरे काहीही काम उरलेले नाही असा माझा समज होता. जगाचं एकुण बरं चाललं आहे, बहुतेक देश स्वतंत्र आहेत, महायुद्धांची संख्या अजुन तरी २ वरच थांबली आहे (हल्ली कधी कधी तिसरे महायुद्धं सुरु आहे की काय असा संशय मात्रं येऊ लागला आहे.) गुलामगिरी, अस्पृष्यता अशा प्रथा कालबाह्य झाल्या आहेत. आणि सगळं काही आलबेल असल्यामुळे विज्ञानाची प्रगती होते आहे, त्यामुळे जगभरातल्या तरुणांना चांगल्या नोकर्‍य़ा मिळताहेत. आता बेरोजगारी, हुंडाबळी, बाल कामगार असे प्रश्नं आहेत म्हणा, पण ते कमी होण्याच्या मार्गावर आहेत. शिक्षणाचा प्रसार झाला की तेही प्रश्न निकालात निघतील म्हणुन मी गरीब विद्यार्थ्यांना मदत करणार्‍या प्रथम ईंटरनॅशनल, शंकर पापळकरांचे बालगृह अशा संस्थांना जमेल तितकी मदत करुन आपले सामजिक ॠण फ़िटले असा स्वतःचा गोड समज करुन घेत होते.

पण Animal Rights conference 2006 ला जाऊन आल्यानंतर मात्रं माझे डोळे खाडकन उघडले आहेत. माणसाची हुशारीच (ज्याचा आपल्याला फ़ार अभिमान आहे) त्याचा महशत्रू ठरणार आहे. आपल्या हातुन पर्यावरणाचा असाच र्‍हास होत राहिला, तर आपले दिवस भरलेले आहेत असे समजायला हरकत नाही. आपल्या आत्तापर्यंतच्या बेजबाबदार वर्तणुकीमुळे पुढची काही हजार वर्षे सुद्धा मानवजात टिकणार नाही अशी भिती शास्त्रज्ञांना आता वाटु लागली आहे.

पर्यावरणाच्या द्रुष्टीने खालील बाबी फ़ार निराशाजनक आहेत.
१) हुशारी हा गुण प्राण्यांचा वंश टिकण्याचा दॄष्टीने फ़ारसा महत्वाःचा नाही. पर्यावरणाच्या द्रुष्टीने गांडुळ हा प्राणी आपल्यापेक्षा फ़ारच सरस आहे. जगात एकही माणुस शिल्लक राहिला नाही तरी इतर जीवांचे काहीही बिघडणार नाही, गांडुळांशिवाय मात्रं आपण एक दिवसही जगु शकणार नाही.
२) पर्यावरणाच्या असंतुलनामुळे आपल्याला अगदी नजिकच्या भविष्यात नैसर्गिक आपत्ती, विविध रोग अशा गोष्टींना तोंड द्यावे लागणार आहे.
३) गरिबी, आतंकवाद, एड्स अशा मानवी प्रश्नांमधे आपण इतके गुरफ़टलो आहोत की पर्यावरणाचा विचार करायलाही आपल्याला वेळ नाही - त्याला महत्वं देणे तर सोडाच.
४) काही क्षेत्रात आपण अतिशय विद्वान असलो तरी ecologically आपला बुध्यांक मतिमंदांच्या गटात मोडेल. याचे कारण असे की इतर प्राणी वर्ग हे आपल्या पुढच्या पिढीला त्रास होईल अशी कुठलीही गोष्टं जाणुन बुजुन करत नाहीत. याच्या अगदी उलट आपण!!!

पॄथ्वीचे वय सुमारे ४000५00000 (४.५ बिलियन) वर्षे आहे असे समजले जाते. आधुनिक मानव वंश हा गेल्या ५0,000-६0,000 वर्षापासुन अस्तित्वात असल्याचे मानल्या जाते. गेल्या केवळ २०० वर्षाच्या काळात झालेला र्‍हास हा पृथ्वीच्या इतिहासात झालेला सर्वाधिक र्‍हास आहे.
http://www.climatecrisis.net/thescience/
http://www.globalpolicy.org/socecon/hunger/environment/index.htm


ह्या सगळ्या गोष्टींचा Animal Rights शी संबंध तरी काय?
Animal Rights Movement ची सुरुवात नैतिकतेच्या जाणिवेतुन झाली आहे. अमेरिकेतील Civil Rights Movement यशस्वी झाल्यानंतर समानतेच्या वर्तुळामधे प्राण्यांनाही सामिल करुन घेतले पाहिजे, आपल्या क्षुद्रं स्वार्थासाठी त्यांचे हाल करु नयेत अशा विचारांच्या लोकांनी हे आंदोलन सुरु केले आहे. (उद्या Tree Rights Movement सुरु झाली तरी मला आश्चर्य वाटणार नाही. मानवी आक्रमणामुळे हिसकावुन घेतलेले सर्व ह्क्कं आपण परत केले पाहिजे असे वाटणार्‍यांची संख्या कमी नाही.) आज मात्रं पर्यावरणवादी आणि प्राणि हक्कंवाले हे एका माळेचे मणी झालेले दिसुन येतात कारण त्यांना त्यामधे समान धागे सापडले आहेत.

अमेरिकेला मांस पुरवण्यासाठी, रोज कित्येक एकर ऍमेझॉन्चे रेनफ़ॉरेस्ट नष्टं होतं आहे. मांसाहारी अन्नाची निर्मिती करण्यासाठी लागणार्‍या पाणि, जमिन इ. भांडवलात त्याचापेक्षा दसपट शाकाहारी अन्न-धान्याचं उत्पादन होऊ शकते.
अमेरिकेत आज वाळवंट असलेल्या ऊटा, कॅलिफ़ोर्निया इ. ठिकाणी एकेकाळी घनदाट जंगल होतं हे आज कोणाला सांगुन सुद्धा खरं वाटणार नाही. सतत गायी म्हशींच्या चरण्याने आज त्या जंगलाचे वाळवंटात रुपांतर झाले आहे. तीच अवस्था काही वर्षात रेन फ़ॉरेस्टची होणार आहे.

इतर प्राण्यांचा नैसर्गिकपणे जगण्याचा हक्कं आपण मान्य केला आणि त्यांचे हॅबिटॅट जाणिवपुर्वक राखुन ठेवले तर पर्यावरणाचा र्‍हास बर्‍याच प्रमाणात कमी होईल.

मानववंश हा या जगात अगदी पाहुणा ठरावा इतका नविन आहे, पण आपल्या आधीपासुन इथे वास्तव्य करुन असलेल्या इतर प्रजातींचे हक्कं मात्र आपण सहजपणे हिरावुन घेतले आहेत. मानवी गरजा भागवण्यासाठी रोजच्य रोज कितीतरी प्राणि तसेच वनस्पतींचे हॅबिटॅट नष्टं होत आहे.

प्राणि हक्कं विरोधी तर्क असे आहेत.
१)मनुष्य प्राणि हा सर्व श्रेष्ठं आहे आणि Survival of the fittest हा निसर्गाचा नियम आहे, त्यामुळे इतर प्राण्यांना कसेही वागवले तरी ते नितिमत्तेत बसणारे आहे.
२)झाडांनाही जीव असतो - झाड मारले काय किंवा प्राणि मारला काय - हत्या ती हत्याच

ह्या विधानांना अनेक भुमिकेतुन विरोध करता येतो. त्या सर्व तर्कातील मला भावलेले तर्क हे पर्यावरण आणि जागतिक शांतता आणि न्यायाशी निगडित आहे.

Survival of fittest हा निसर्गाचा एकमेव नियम नाही. त्या नियमा बरोबर खालील नैसर्गिक नियमही तितकेच लागु पडतात:
प्रजातींची विविधता (Law of diversity), प्रजातींचे परस्परावलंबन (Law of Interdependance) आणि मोजकी साधन संपदा (Law of Limited Resources)
या नियमांप्रमाणे अशाच जर प्रजातींमागे प्रजाती नष्टं होत राहिल्या तर अखेर आपला विनाश अटळ आहे.
मानववंश सर्वश्रेश्ठं हा अहंकार आपण सोडला पाहिजे. चत्रेपणा करता येत नाही म्हणुन प्राणि बुद्धीमान नाहीत, हा गैरसमज दूर करायला पहिजे. इतकी विद्न्यानाची प्रगती होऊनही आपण फ़ारतर १०० वर्षे जगु शकतो - पण समुद्रातील तसेच जमिनीवरील कित्येक प्राणि पर्यावरणाशी संतुलन राखुन दोन-दोनशे वर्षे जगु शकतात, साधी फ़ुलपाखरं कुठल्याही उपकरणांच्या मदतीशिवाय दरवर्षी हजारो मैलांचे स्थलांतर करु शकतात. ही प्रगती पिढ्या-दर-पिढ्यांच्या अभ्यासाशिवाय झालेली नाही.

सामाजिक न्यायाच्या परिघामधे सर्व जीवांना सामिल करुन घेतले पाहिजे.
निसर्गाच्या संतुलन नं राखता झालेली प्रगती ही प्रगती नसुन अधोगती आहे हे आपल्याला कधी कळणार?

आपल्या परीने काही तरी नक्कीच करायला पाहिजे हे पटले तरी आपण काय करु शकतो? वाहने चालवणे थांबवु शकतो? एयरकंडिशन शिवाय राहु शकतो? कळुनही आता फ़ार उशीर तर झालेला नाही ना?????????????
हे आहेत प्रश्नं आपल्या काळातले आणि आंदोलन आपल्या पिढीचे!!!

प्रवास

कधी तरी घडलेली एखादी छोटी घटना - इतकी क्षुल्लक की कदचित लक्षातही रहाणार नाही अशी! पण अनेक वर्षांनंतर मागे वळुन बघितलं तर त्याच छोट्याश्या घटनेनी अख्ख्या आयुष्याची दिशा बदलली, जणु एका क्षणात नदीचा प्रवाह निश्चीत केला, असा अनुभव तुम्हाला आला आहे का?

आठ्व्या किंवा नवव्या वर्गात असतानाची गोष्टं. आईने कुठले तरी औषध आणायला डोंगरकर औषधी केंद्रात पिटाळले असावे. डोंगरकरांचे दुकान तेव्हा जुन्या जागेत - राजापेठ पोलिस स्टेशनच्या बाजुला होते. डोंगरकर काका एकटेच दुकानात होते. आई बाबा कसे आहेत इ. औपचारिक गप्पा सुरु असतानाच माझी नजर काऊंटर वर पडलेल्या "माझे सत्याचे प्रयोग" या पुस्तकावर खिळली. मी हळुच पुस्तक चाळायला लागले आणि काका म्हणाले - "घेऊन जा वाचायला". मी पड्त्या फ़ळाची आज्ञा पाळली.
एरवी समोरच्या श्रीकांत वाचनालयातील कॉमिक्स, गोष्टीची पुस्तके अगदी मुखप्रुष्ठापासुन ते मागील पानावरील झावबाच्या वाडीतल्या त्या प्रकाशकांच्या पत्त्यापर्यंत वाचुन काढ्ली असली तरी काही तरी गंभीर वाचायची ही बहुतेक पहिलीच वेळ असावी. घरी पोचताच सायकल स्टॅंड्ला लावुन पुस्तक घेऊन गच्चीत जाऊन बसले. पुस्तक एका बैठकीत संपवले की नाही हे काही आता आठवत नाही.
त्या पुस्तकातला सत्य अहिंसेचा संदेश मात्रा नं कळत कायमचा मनात घर करुन बसला आणि पुढच्या आयुष्याला मार्गदर्शक ठरला हे आता सुमारे २५ वर्षांनी लक्षात येतं आहे.
कॉलेज शिक्षण संपल्याच्या काळात एकुणच परंपरेची बंधनं कमी होऊ लागली होती आणि एरवी शाकाहारी असलेल्या आमच्या घरात चिकन-करीचा प्रवेश झाला - संदीप, अपर्णा सगळ्यांनी चाखुन बघितले, माझं मन मात्रं त्या बिचार्‍या कोंबडीला मरताना किती दु:ख झाले असेल या विचाराने अस्वस्थं झालं होतं.
चटकावलेले काही मित्रं त्यांच्या घरी चालत नाही म्हणुन आमच्या घरी आवर्जुन खायला यायचे आणि मी मात्र मुभा असुनही खात नाही हे बघुन चकित व्हायचे.
वंदना वहिनी तर एकदा म्हणाली की तुमच्या घरात येऊन आम्ही सगळ्या बाटलो आणि तूच कशी नाही बाटलीस?
पुढे अमेरिकेत आल्यावरही शाकाहारी रहाण्यासाठी चक्कं स्वयंपाक करायला सुरुवात केली.

अमेरिकेतील सहा वर्षाच्या वास्तव्यातील पाच वर्षे संपत आली आणि परतीची तयारी करत असताना तो भेटला - अनपेक्षित!!! इतरांपेक्षा अगदी वेगळा. हौशीने स्वयंपाक करुन इतरांना खाऊ घालणारा. स्वत:च्या PJs वर एकटाच खळ्खळुन हसणारा. नुसता शाकाहारीच नव्हे तर व्हिगन - कुठलाही प्राणिजन्य पदार्थ -दुध, अंडी इ. नं खाणारा, चामडं, रेशिम अशा प्राण्यांपासुन बनवलेल्या वस्तु नं वापरणारा. दया, क्षमा, शांती ही तत्वे आम्हाला दोघांनाही भावणारी. त्या धाग्य़ांवर सुरु झालेल्या मैत्रिचे हळु हळु प्रेमात रुपांतर झाले आणि माझा सहा वर्षाचा व्हिसा संपायच्या २५ दिवस आधी आम्ही विवाहबद्ध झालो.
त्याच्या बरोबरचे सहजीवन सुरु झाल्याला आता जवळ्पास एक वर्ष पूर्ण झाले आहे. या काळात त्याच्या बरोबर अनेक व्याख्याने, चर्चांमधे सहभागी झाले. त्यातुन जगातील समस्यांचे एका वेगळ्या द्रुष्टिकोनातुन आकलन व्हायला लागले आहे. लहानपणी वाचलेल्या एका पुस्तकाने प्रभावित होऊन जो मार्गं स्विकारला आहे तो केवळ व्यक्तिगत आवड निवड या प्रकारात मोड्णारा नसुन, आरोग्य, पर्यावरण संतुलन, जागतिक शांतता आणि न्यायाच्या मार्गातील एक महत्वाची जबाबदारी आहे, हे हळु-ह्ळु लक्षात येते आहे.

दरम्यान - डोंगरकर काकांच्या दु:खद निधनाची बातमी मला कळली आहे. लग्नानंतर भारतात गेल्यावर त्यांना भेटुन त्या पुस्तकाची मी त्यांना आठवण करुन दिली होती, हेच समाधान.

नुकत्याच पार पडलेल्या Animal Rights 2006 या conference मधे नवर्‍याला व्याख्यानाचे निमंत्रण आले होते. त्या चonference मधे अनेक नविन गोष्टी शिकायला मिळाल्या. त्याबद्द्ल पुढील ब्लॉग मधे लिहिणार आहे.

केप कॉड्ची एलिजाबेथ

माझ्या सासरच्या सगळ्या मंडळींनी जुलै महिन्यात कनेक्टिकट मधे भेटायचे असे ठरले होते. तर त्याला जोडुन केप कॉड्ला जावे असा आम्ही बेत आखला. कनेक्टिक्ट मधे वाढलेल्या माझ्या नवर्‍याने अनेकवेळा केप कॉड्मधे सायकलवरुन भ्रमंती केलेली आहे. त्या आठवणींना उजाळा देण्यासाठी त्याने स्वत:ची सायकलही जाताना गाडीत कोंबली होती.

सर्व्हासचे सदस्या असल्यामुळे आम्ही कुठलाही प्रवास आखतांना आधी तिथे कोणी सर्व्हास सदस्य आहे का ते बघतो. सर्व्हास हा युनायटेड नेशन्सचा एक उपक्रम आहे. http://www.servas.org/ जगभरातील शांतीप्रिय नागरिकांचे आपसात संबंध प्रस्थापित व्हावेत, त्यातुन निर्माण होणार्‍या सामंजस्य आणि देवाण घेवाणीतुन शांतीचा मार्ग शोधला जावा, ही संघटनेची उद्दिष्टे आहेत.
तर केप-कॉड्मधे एलिजाबेथ(लिजा) आणि लिओ हे दांपत्य यादीत होते, म्हणुन नवर्‍याने त्यांच्याशी ईमेल व्यवहार (म्हणजे पत्र व्यवहार म्हणतो तसं) सुरु केला आणि काय आश्चर्य!!! आमच्या प्रमाणे ते दोघेही व्हिगन (व्हेजिटेरियन, पण कुठलाही प्राणिजन्य पदार्थ उदा. दुध, मध, अंडी इ. नं खाणारे) आहेत हे कळले. मग काय, तिथेच रहायचे असे ठरले.
लिओ रिटायर्ड शिशुतज्ञ तर लिजा फिजिओथेरपिस्ट आहे. आणि त्या दोघांनी आपापल्या क्षेत्रात खुप यश संपादन केले आहे, पुस्तके लिहिली आहेत आणि गरिब देशात जाऊन समाजकार्यही केलं आहे असं कळलं.
तर कनेक्टिकट्चा कार्यक्रम आटपुन आम्ही रमत गमत लिजा आणि लिओ यांच्या घरी पोचलो. ४ जुलै असल्यामुळे सगळ्यांनी मिळुन प्रॉव्हिन्स्टाउनला जाऊन फटाके बघायचे असा बेत होता.
तलावाच्या काठावरील प्रशस्तं घर बघुन मन प्रसन्नं झालं होतं. पुढ्चे दोन तीन दिवस लिजा आणि लिओच्या सहवासात आणि केप कॉड्च्या निसर्ग सौंदर्याचा आनंद लुट्ण्यात गेले. पण या प्रवासातील सर्वात लक्षात रहाण्यासारखी गोष्टं म्हणजे स्वत: लिजा, तिचे विचार आणि कार्य.
अमेरिकन समाजात आजही प्रचलित असलेल्या सरकमसिजन या अनिष्टं प्रथेच्या विरुद्ध आवाज उठवण्याचे काम करणार्‍या संस्थेमधे ती अनेक वर्षांपासुन सेवाभावी कार्य करते आहे.

लिजा आणि लिओ या दांपत्याने अनेक वेळा आपल्या यशस्वी प्रॅक्टिस मधुन वेळ काढुन आशिया आणि आफ़्रिकेतल्या गरिब देशात जाऊन तिथल्या लोकांना आपल्या ज्ञानाचा उपयोग करुन दिला आहे.
लिजा अनेक वेळा भारतात जाऊन आली आहे - इतकेच नव्हे, तर तिने एका हिंदी सिनेमातही काम केले आहे. (सिनेमाचे नाव मात्र तिला आठवत नाही.)

स्त्रियांची प्रसुती शक्य तितक्या वेळी घरच्या घरी व्हावी - तिच्या मुलाचा जन्मं त्यांच्या राहत्या घरातच झालेला आहे.

खाण्याचा सवयींबद्द्लची तिची मते अशी आहेत: व्हेजिटेरियन लोक दुध, तुप खाऊन स्वत:ची तब्येत खराब करुन घेतात. त्यापेक्षा आठवड्यातुन एक-दोनदा मांसाहार करणे आरोग्याच्या द्रूष्टीने चांगले. या मताचे समर्थन करण्यासाठी ती जपानचे उदाहरण देते. अमेरिकेनी युद्धानंतर जपानी लोकांना दुधाचे पदार्थ खायला शिकवले (स्वत:चा माल खपवण्यासाठी) आणि वीस वर्षानंतर जपान मधे स्त्रियांमधे पहिल्यांदा स्तनाच्या कॅन्सरच्या केसेस दिसु लागल्या.

एड्सवर उपाय म्हणुन सामान्यत: प्रचलित असलेले कॉकटेल हेच लोकांना मारण्यास कारणीभूत ठरते आहे. बिल गेट्सचे बिल ऍंड मेलिंडा फ़ाउंडेशनने हे कॉकटेल पाजुन अनेक लोकांना मारते आहे आणि त्यांना आता वॉरेन बफ़ेट्चाही पैसा मिळाल्याने जास्तीच लोक मरणार आहेत.


पाश्चात्त्यपद्धतीपेक्षा भारतीय शौचालये तब्येतीच्या द्रुष्टीने चांगली आहेत. लिजा स्वत: त्या पद्धतीचा वापर करते.

लिजाच्या या मतांमधे कितपत तत्थ्य आहे हे मला माहित नाही, पण लिजा ही वर्षांनुवर्षाचा अनुभव असलेली विदुषी आहे. यातील बर्‍याच विषयांवर तिने पुस्तकं लिहिली आहेत हे मात्रं खरे!!!!

American Dance Festival (ADF)

डरहॅमच्या सामजिक आणि सांस्क्रुतिक जीवनात तीन वार्षिक उत्सव महत्वंपूर्ण आहेत:
Full Frame Documentary Film Festival, American Dance Festival (ADF) आणि हौशी नवर्‍याचे All Vegan Thanksgiving!!!

Full Frame साठी मी अक्षरश: दोन दिवस रजा काढली होती. सद्ध्या ADF सुरु आहे. आत्ता पर्य़ंत बघितलेल्या कार्यक्रमांपैकी खालील उल्लेखनिय वाटले.

पॉल टेलरचे बॅंक्वेट ऑफ़ व्हल्चर्स:



या उत्क्रुष्ट कलाक्रुतीत नेते जगावर कसे युद्ध लादतात, त्या युद्ध्दाच्या आगीत मुळात ज्या ध्येयांसाठी युद्ध सुरु केले त्याच ध्येयांची कशी राख रांगोळी होते, आधी समाज आणि मग स्वत: नेते आणि देशही कसे बेचिराख होतात त्याचे दर्शन घडवले आहे. इराक युद्धाच्या पार्श्वभूमीवर हे कलाक्रुती अगदी आजच्या काळात चपखल बसणारी असली तरी पॉल टेलरच्या ही रचना कालतीत आहे आणि इराक युद्धावर बेतलेली नाही असे प्रश्नोत्तरांच्या वेळी सांगण्यात आले.

चित्रेश दास आणि जेसन सॅम्युएल स्मिथ यांचे रिदम सुट्स



दोन वर्षांपूर्वी मी अमेरिकन डान्स फ़ेस्टिवल पहिल्यांदा बघायला गेले. त्यातली लक्षात राहिलेली रचना म्हणजे "फ़ेस्टिवल ऑफ़ फ़िट". कथ्थक, फ़्लेमेंको आणि टॅप या तीन प्रकारांमधील विलक्षण साम्य बघुन मन अचंबित झालं होतं. फ़ुट वर्कचा समान धागा साधुन कलाकारांनी उत्क्रुष्टं सांस्क्रुतिक मिलाफ़ घडावुन आणला होता. पहिल्या वर्षिचे यश दुसर्‍या वर्षी मिळवण्याचा प्रयत्नं तितकासा सफ़ल झाला नाही. पण यावर्षी मात्रं चित्रेश आणि जेसन यांनी गेल्यावर्षीच्या निराशेची भरपाई केली. चित्रेश आणि जेसन यांची गेल्यावर्षी याच उत्सवात अचानक भेट झाली. जेसन स्टेजच्या मागे प्रॅक्टिस करत असतांना चित्रेश दासांनी गंमत म्हणुन जेसनला साथ द्यायला सुरवात केली. कथ्थक या न्रुत्यप्रकाराच्या अस्तित्वाचा गंधही नसणार्‍याला जेसनला हा कोण, माणुस आपली नक्कल करतो आहे असे वाटले. पण थोड्याच वेळात पायात साधे बुटही नं घालता विलक्षण तयारीचे फ़ुट्वर्क करणारी ही व्यक्ती सामान्य नाही हे त्याच्या लक्षात आले. मग साता समुद्रापलिकड्ल्या या दोन कलांचा जो संगम सुरु झाला तो यावर्षीच्या कार्यक्रमात पुर्ण विकसित झालेला दिसुन आला.
विशेष म्हणजे या कलाकारांनी दोन शैलींचे साम्य दर्शवतांना आपापल्या परंपरांचे तंतोतंत पालन केलेले आहे. फ़्युजन नव्हे, तर एक आधुनिक जुगलबंदी बघाताना डोळ्याचे पारणे फ़िटले.

Pilobolous - पलाबुलस



ADF च्या चाहत्यांचा सर्वात आवड्ता ग्रुप म्हणजे पलाबुलस!! न्रुत्यं आणि जिम्नॅस्टिक यांचा मिलाप करणार्‍या पलाबुलस चा प्रत्येक नाच अविस्मरणिय, प्रेक्षणिय आणि अचंबित करणारा असतो. शरिराला कशाही प्रकारे वाकवु शकणारे हे नर्तक आपल्या कलात्मक हालचाली आणि नर्तकांच्या असंभव वाट्णार॓या मांड्णीने प्रेक्षकांना एखादी गोष्टं सांगतात. दर वर्षीप्रमाणे या वर्षीही तितक्याच कल्पकतेने सर्व रचना सादर करण्यात आल्या.

नैसर्गिक आपत्ती

दहा जुनची पहाट. रात्रीपासुन सारखा पाऊस पडत होताच. अचानक विजेचा मोठ्ठा कडकडाट झाला आणि आम्ही दोघेही दचकुन उठलो. कुठेतरी जवळच वीज पडली असावी असा विचार मनात आला आणि पुन्हा आम्ही झोपेच्या स्वाधीन झालो. शनिवार असल्याने उठायची घाई नव्हतीच. ९-९.३० ला उठले असेन. दुसरं काही करायच्या आधी प्रॅक्टिस आटपावी म्हणुन सतार घेउन डेकवर गेले, तर तबला मशीन चालेना. मनातल्या मनात भारतात बनलेल्या वस्तु कशा बेभरवशाच्या असतात वगैरे वगैरे विचार करुन झाला. मग तानपुरा मशिन चालावुन बघितलं तर तेही चालेना - तरीही माझी ट्युब पेटली नाही, उलट या दोन्ही भारतिय वस्तुंनी एकाच दिवशी राम म्हंटला म्हणुन फारच वैताग आला.
तेवढ्यात नवर्‍याचा आवाज आला - तो गॅरेजचे दार उघडत नाही म्हणाला, आणि माझ्या डोक्यात एकदम लख्खं प्रकाश पडला!!! रात्री "जवळ्पास कुठे पडली असेल" असे वाटलेली विज चक्कं आमच्याच घरावर पडली होती!!!!!

मग एकदम धावपळ सुरु झाली. कुठे काय काय नुकसान झालं आहे ते पहायला लागलो. नशिबानी घराला काही नुकसान झालेले नाही. विजही सगळी गेली नव्हती. फक्त घराच्या बाहेरचे सर्किट निकामी झालेले होते. आमच्या घराच्या बाहेर अगदी काही फुटांवर दोन मोठ्ठी झाडं आहेत. घरापेक्षाही बरीच उंच आहेत. त्यातल्या एका झाडावर साधारण ३० फुट चीर पडलेली दिसली. त्याबिचार्‍या झाडाला तडाखा बसला आणि त्यानंतर एक छोटासा surge घरात आला आणि काही उपकरणे गारद झाली.
नशिबानी आमची बेडरुम खाली आणि विज पडली त्याच्या विरुद्ध दिशेला आहे. विज पडली त्या भागात नवर्‍याचे ऑफिस आहे. बरेचदा तो रात्रभर काम करत बसतो. पण त्यारात्री मात्रं तो जरा लवकरच झोपायला आला होता, ते ही एक नशिबच.

सगळा आढावा घेतल्यावर Garage door opener, garbage disposer in the kitchen sink, music system receiver, internet and both the phone lines ही उपकरणे चालत नव्हती.
त्या सगळ्या चालु व्हायला चांगले ५-६ दिवस लागले. Internet अजुनही पुर्ण पुर्ववत झालेले नाही. मी बहुतेक दिवस घरुन काम करत असल्यानी मला सासु-सासर्‍यांच्या घरी ठिय्या मारलेला आहे. हा ब्लॉगही तिथेच बसुन लिहिते आहे.
त्या झाडामुळे वीज पडली की झाडानी घराला वाचवले ते मला अजुन कळलेले नाही. तुम्हाला काय वाटतं?

पोहायला कोण कोण येतं

गेल्या दोन वर्षांपासुन मला वजन कमी करुन टिकवण्याचा उपाय सापडला आहे. Fatty and गोड पदार्थ खाऊ नये, काही दिवस अगदी फळं सुद्धा खाऊ नये आणि आठवड्यातुन किमान एक दिवस सतत एक तास नं थांबता पोहावे. हा Sangeeta's Weight Reduction Formula माझ्यापुरता तरी चांगला लागु पड्तो आहे. अरेच्चा!! वजन कमी करणे हा काही माझ्या आजच्या ब्लॉगचा विषय नाही - पण त्याचा एक भाग म्हणुन आज पोहायला गेले होते.

Charlotte मधे असताना जवळ एक public swimming pool होता. आता लग्नानंतर Durahm ला मात्र असा pool जवळ्पास नसल्याने भरमसाठ फी असलेल्या Meadowmont नावाच्या एका Gym मधे आम्हाला membership घ्यावी लागली आहे. अर्थात सुविधा अद्ययावत आहेत त्यामुळे मजा पण येते. पण निरिक्षणाचा छंद असलेल्या मला एक विलक्षण फरक दिसुन आला आहे. Charlotte च्या public pool मधे बहुतेक वयस्क आणि अ-गौरवर्णिय लोक येतात. Meadowmont मधे मला अजुन तरी एकही क्रुष्ण्वर्णिय व्यक्ति पोहताना दिसलेली नाही. आपण भारतिय लोक व्यायाम वगैरे करण्याच्या फारसे फंदात पड्त नाही - पड्लोच तर, योगा, चालणे, क्रिकेट, इ. आणि फारच झाले तर Table Tennis, Badminton jogging!!! तरी एखादं भारतिय जोडपं लहानग्यांना पोहणं शिकवायला घेऊन येतं, आणि कुठे एखाद-दुखाट oriental व्यक्तिही दिसते. बहुतेक भरणा मात्रं सुडौल, तरुण गौरवर्णियांचा!!! Class In America चं जणु काही एक उदाहरण!!!
आणखी एक आवर्जुन सांगता येण्यासारखी गोष्टं म्हणजे दोन स्त्रिया, सहा-सात महिन्यांच्या गर्भवती आहेत, आणि नियमितपणे पोहताना दिसतात!!!

आज पोहण्याच्या तासात शिकलेला धडा - पोहताना गाण्याचा प्रयत्नं कधीही करु नये.

Rose Show

हौशी नवरा सालाबादाप्रमाणे Rose Show मधे भाग घेणार होता. माझा मात्र हा पहिलाच अनुभव होता. आत्ता पर्यंत मी लावलेले कुठलेही रोपटे जगलेले नाही, इतकंच काय, विकत आणलेलं चांगली कळ्यांनी लगडलेली कुंडीही काही दिवसांच्या आत गतप्राण झालेली.
या वर्षी थंडी सरता सरता सुरु झालेल्या बागकामात नवर्‍याला हवी ती मदत करत होते. Lady Banks नावाच्या वेली गुलाबाचे रोप दोघांनी मिळुन लावले. त्याला छानच फुलं आली होती.
तर Rose Show मधे एक मोठी मॉडर्न अरेंजमेंट, एक मिनिएचर मॉडर्न अरेंजमेंट आणि इतर हॉर्टिकल्चर बागेत काय फुलं आहेत त्यानुसार ठेवायचे ठरवले. मॉडर्न अरेंजमेंट थोड्क्या फुलांमधे करता येते आणि शिवाय काहीतरी क्रिएटिव केल्याचं समाधान! अरेंजमेंटसाठी विषय दिले गेले होते ते गाजलेले चित्रपट. आम्ही 3 faces of eve आणि Vertigo हे दोन विषय निवडले.
एक दिवस नवरा बाजारात गेला आणि Home Depo मधुन ड्रायरची व्हेंट घेउन आला. त्याला तळाला गच्चं आवळुन ठेवेल असा एक स्टॅंडही घेउन आला. मग व्हेंट्ला स्टॅंड्मधे फिट करुन त्याला काळा रंग फासला. आणि मग त्या व्हेंटला काळजीपुर्वक वाकवुन साधारण हत्तीच्या सोंडेचा आकार तयार केला.
आश्चर्य म्हणजे जो काही आकार तयार झाला तो स्वत:ला balance करुन होता.
मग त्याच्यावर तीन फुलं लावुन 3 faces of eve करायचं ठरलं. एका प्रकारच्या फुलाच्या ३ निरनिराळ्या अवस्था दाखवायच्या की तीन वेगवेगळ्या जातींचे गुलाब लावायचे ते बहुतांश बागेत त्या दिवशी काय फुलणार, त्यावरुनच ठरणार होते.
आता प्रश्नं होता miniature arragement चा - Vertigo सिनेमामधे San Francisco शहरात होणारी रहस्यकथा दाखवली आहे. त्या द्रुष्टीने काही सापडतं का ते बघायला Michaels मधे गेलो. अगदी शेवटी माझी नजर cross-stich pad वर गेली. तिला उचलुन सहज वाकवुन बघितले तर एक interesting आकार तयार झाला. नवर्‍याला तो एकदम आवडला. मग ते घरी आणुन त्याच्यावर अनेक तास दोघांनी अनेक तास trial and error करण्यात घालवले आणि शेवटी एक conical shape ठेवायचा यावर एकमत झाले. तो आकार सॅन्फ्रॅन्सिस्को मधील उंच इमारतीसारखा दिसेल, त्याच्यावर फुलांचा एक झुपका ठेवायचा आणि एक फुल ठेवायचे - म्हणजे उंच इमारतीवरुन कोणितरी खाली बघतं आहे असा भास निर्माण होईल ??!!!
आता दोन्ही अरेंजमेंट्स्ची साधारण बांधणी ठरली, पण हे सगळं होईपर्यंत Rose Show ला जेमतेम २-३च दिवस बाकी होते. आणि मुख्य प्रश्नं म्हणजे बागेत गुलाब कोणकोणचे असणार आहेत? काही गुलाब तर आत्ताच अगदी छान फुललेले दिसत होते. ते कापुन फ्रिजमधे ठेवावे अशी कल्पना मला सुचली ती नवर्‍यालाही पटली. ते एक बरंच झालं कारण शोच्या आद्ल्या रात्री पाऊस पडुन बरंच नुकसान झालं.
ऐन शो च्या दिवशी मात्र आम्ही भल्या पहाटे उठलो. आणि बागेतले दाखवण्यालायक सगळे गुलाब कापले. ते, आणि फ्रिजमधे ठेवलेले असे सगळे गुलाब आणि इतर सामुग्री घेऊन आम्ही शोच्या ठिकाणी दाखल झालो तेव्हा सकाळ्चे ७.३० वाजले होते. बहुतांश सहभागी आमच्या आधीच तिथे आलेले होते.
मग आम्ही लगबगीने arragement करायला सुरुवात केली. ऐन वेळेवर किती चुका होतात आणि प्रश्नं निर्माण होतात त्याचा मला चांगलाच अनुभव आला. तर अरेंजमेंट्स उभ्या करुन आम्ही उरलेले गुलाब horticultrue मधे ठेवायला घेउन गेलो. तेही काम काही कमी नाही. कसंबसं वेळेचा आत सगळे गुलाब स्पर्धेसाठी तयार करुन पाठवले!!! आता वाट निकालाची. Judges आले आणि एकेका arrangement चे बारकाईनी निरिक्षण करु लागले. इतर स्पर्धकांच्या arrangements बघुन आमच्या 3 faces of eve ला दुसरं बक्षीस आणि Vertigo ला पहिलं मिळेल अशी आमची अपेक्षा होती. पण झालं त्याचा अगदी विरुद्ध!! 3 faces of eve ला पहिलं बक्षीस आणि artist award तर Vertigo ला दुसरं बक्षिस मिळालं.
(माझ्यामते judges ना आमची Vertigo ची idea काही कळली नाही - आम्ही आमची कल्पना लिहुन ठेवली असती तर त्यांनी आम्हाला नक्कीच पहिलं बक्षिस दिलं असतं. )

तर असा झाला माझा पहिला वहिला Rose Show.

आणखी फोटो - http://dilipb.smugmug.com/gallery/1501161

अन्याय

सहन केल्यास संस्क्रुती, नं केल्यास इतिहास!!!

American Experience

काही काही गोष्टी इथे अमेरिकेतच होऊ शकतात. अमेरिकेत असुनही माझे सासु-सासरे अगदी कोपर्‍यावर रहातात हयाचा मला कोण अभिमान आहे!! पण ही गोष्ट कोणाला तरी कौतुकाने सांगत असतांना त्या व्यक्तिने मला डोळे बारिक करुन, ओठाचा चंबु करुन I am sorry to hear that असा शेरा मारला!!!
तर आप्तेष्टांना शक्य तितकं दूर ठेवु पहाणार्‍या या अमेरिकनांना समाज कार्याची मात्र भारी आवड आहे.
आणखी एक वाखाणण्याजोगा गुण म्हणजे कामगारांचा आदर आणि श्रमाचे मोल.

या दोन गुण विशेषांवर आधारित दोन अनुभव मला वेगवेगळ्या वेळी, पण Winston Salem नावाच्या एकाच गावात आले.

६ एप्रिल २००६, Charlotte ला काही कामानी जायचे होते. येताना माझ्या Winston Salem च्या ऑफिसमधे काही तरी काम होते म्हणुन तिथे थांबलो. नवर्‍याने मित्रांना फोन करुन Vegan Food कुठे मिळेल ते विचारले असता त्यांनी California Buffet नावाच्या खाणावळीचे नाव सांगितले. तिथे गेलो तर कळले की ही खाणावळ बहुतांश स्वयंसेवकांनी चालवली असुन सर्व मिळ्कत सेवा कार्यासाठी वापरली जाते! चविष्ट खाद्य पदार्थ आणि उत्तम सेवा यांनी आम्ही अगदी भारवून गेलो. शेवटी नं रहावुन बाजुचे टेबल पुसणार्‍या बाईशी संभाषण सुरु केले. ती एका ऑफिसमधे अधिकारी म्हणुन काम करते आणि ती आपल्या secretary मैत्रिणी बरोबर त्या ठिकाणी सेवा कार्य करायला नियमाने येते म्हणे!!!
आपल्याकडे साधे झुणका भाकर केंद्र ना नफा ना तोटा तत्वावर चालवणे कठिण!!

मे २६, २००६

दोन आठवड्यापूर्वी Winston Salem च्या ऑफिसमधे एका व्यक्तिला निरोपाचे जेवण देण्याच्या बेतावर भवती नं भवती सुरु होते. सगळे आपापल्या कल्पना सांगत असतांना आमची मॅनेजर D ला एकदम एक कल्पना सुचली. तिचा मुलगा S उन्हाळ्याच्या सुट्ट्यांमधे एका Restaurent मधे वेटर म्हणुन काम करतो. तर त्याच्याच हॉटेलमधे आपण जायचे का? असं तिनी विचारलं आणि सगळ्यांनी ती कल्पना एकदम उचलुन धरली. त्याच बरोबर चेष्टेने आधी ऑर्डर देऊन मग आपसात जागा बदलुन S ची फिरकी कशी घेता येईल याच्या योजनांमधे D सहित सगळे सहभागी झाले होते.
ठरल्याप्रमाणे २६ तारखेला दुपारी सगळे जण मिळुन ठरलेल्या ठिकाणी गेलो. आता माझे कुतुहल जागे झालेले होते. D आणि S चे काही नाते आहे हे दर्शवले जाणार की नाही? सुमारे ३० जणांची Boss असणारी D आपल्या हाता खाली असणार्‍या सहकार्‍यांचा समोर आपल्या वेटर मुलाला ओळख तरी दाखवेल की नाही हा माझ्या भारतिय मनाला पडलेला प्रश्न!!!

तर गेल्या बरोबर D ने "I am S's Mom" अशी ग्वाही देऊन टाकली. सर्व जण आपापल्या खुर्च्यांवर बसतानाच S चे आगमन झाले. त्या बरोबर D ने "Give your Mom a big hug" अशी प्रेमळ मागणी करताच S ने ती करकचून पूर्ण केली. नुकतेच मिसरुड फुटलेले आपले बाळ कसे जगात पाऊल टाकते आहे त्याचा अभिमान तिच्या चेहेर्‍यावर स्पष्टं दिसत होता.
त्यानंतर Business as usual सुरु झाला......

दिपा मेहतांचा Water

चित्रपट, दूर-चित्रण अशा मध्यमांशी आत्ता पर्यंत माझा दूरचाच संबंध होता. अनेक वाहिन्यांच्या नं संपणार्‍या रडकथां आणि जाहिरातींच्या मार्‍यापासुन सुटका झाली म्हणुन अमेरिकेत आल्यावर एक निश्वासही टाकला होता. पण हौशी नवर्‍याने नुकतेच एका मसिकासाठी चित्रपट आलोकन करायचे मान्य केल्यामुळे आम्ही दिपा मेहतांचा Water बघायला गेलो.

मेहतांच्या Earth आणि Fire, या आधीच्या दोन चित्रपटांप्रमाणेच Water सिनेमा गंभीर असणार, आषयघन आणि hard hitting असणार हे अपेक्षितच होतं. आणि भारतात कोणाला तरी हा सिनेमा काढ्णं म्हणजे हिंदु धर्माचा अपमान वगैरे होतो आहे असं वाटलं, म्हणुन मेहतांना श्रीलंकेत जावुन चित्रण करावं लागलं म्हणे. जग भर आपण आपल्या देशातल्या स्वातंत्र्याचा डंका पिटत असलो, आणि लोकशाही नसलेल्या देशांकडे (चीन आणि पाकिस्तान असे वाचावे) तुच्छ्तेनी पहात असलो तरी खरोखरच्या लोकशाहीपासून आपण कोसो दूर आहोत हेच या चित्रपटाच्या उदाहरणावरुन दिसुन येतं.

चित्रपट सुरु होतो तो सात-आठ वर्षे वयाच्या छुयीयाच्या नवर्‍याच्या अंत यात्रे पासुन. अजाण छुयीयाला आपले लग्नं झाले होते याची पुसट्शी आठवण असते. दु:खी, हताश वडिल जेव्हा "छुयीया, अब तुम विधवा हो गयी" असं तिला सांगतात तेव्हा ती "कब तक?" असं विचारते.

पुढील प्रसंगात तिला एका विधवा आश्रमात नेऊन सोडतात. आश्रम मधुमती नामक व्रुद्ध विधवेच्या देखरेखी खाली चालवलेला असतो. छुयीयाला मुळीच तिथे रहायचे नसते आणि एक दिवस आपली आई आपल्याला घेऊन जाईल असं तिला वाटत असलं तरी हळुह्ळु ती तिथे रूळ्ते. समाजाने टाकुन दिलेल्या त्या स्त्रियांची आयुष्ये, आपसातले हेवे-दावे आणि स्वभाव विशेषांचे अत्यंत प्रभावी चित्रण दिसुन येते. एकिकडे गावातील उच्चभ्रू, मधुमतीशी संगनमत करुन, आश्रमातल्या तरूण स्त्रियांचे शोषण करत असतांना, दुसरीकडे १९३८ च्या त्या काळामधे राजा राम मोहन रॉय, गांधीजी यांच्या सारख्या समाज सुधारकांमुळे प्रभावित झालेला नारायण शिक्षण संपवून घरी परत आलेला असतॊ.

नदीवर अंघोळ करायला गेलेल्या छुयीयाचा अवचित नारायणाशी परिचय होतो. पांढरे वस्त्र ल्यायलेली, वपन केलेली छुयीया आपली ओळख करुन देते, आणि नाव सांगुन झाल्यावर "मै विधवा हूं" असं पण सांगते.

चिमुरड्या छुयीयाचे निरागस, स्वाभिमानी अस्तित्व आश्रमातल्या इतर स्त्रियांना बळ देउन जाते. नारायणाच्या प्रोत्साहनामुळे कल्याणी पुनर्विवाहाचा विचार करु लागते. कल्याणीचा इरादा पूर्ण होतो का? छुयीयाचे भविष्य काय? हे जाणुन घेण्यासाठी सिनेमा बघणे जरुरी आहे.

छुयीयाचे काम करणारी बाल नायिका सरला, अभिनेत्री मनोरमा (मधुमती), सीमा बिश्वास, विदुला जवळ्गेकर, जॉन अब्राहिम यांनी प्रभावी अभिनय केलेला आहे. लिसा रे (कल्याणी) चा प्रयत्न चांगला असला तरी अशिक्षित स्त्रीचा रांगडे पणा ती अभिनयात उतरवु शकलेली नाही.

गंगेच्या काठावर घडणार्‍या या कथानकामधे पाण्याचा उपयोग फारच चांगल्या रितीने करून घेतला आहे. Beautiful compositions of the shots, effective camera angles make it a pleasant experience to watch it on the big screen.

चित्रपटात विनोदाचा प्रभाविपणे उपयोग करुन घेतला आहे. प्रसंगांमधे अतिशयोक्ति नाही, loud acting नाही तरिही हा सिनेमा मनात घर करून बसतो तो वास्तववादी कथेमुळे.

भारतातल्या लोकशाहीवादी आणि स्त्री वादी संघट्नांनी हा सिनेमा भारतात जरूर दखवला जावा अशी जोरदार मागणी करायला हवी. डोळेझाक केल्याने प्रश्न मिटत नाहीत. स्त्रियांच्या परिस्थितीत बरीच सुधारणा झाली असली तरी अजुन बरीच वाट्चाल बाकी आहे. सतीसारख्या प्रथा कालबाह्य झाल्या असल्या तरी, विज्ञानाचा दुरुपयोग करुन, स्त्रियांना जन्मं घेण्याचाच अधिकार नाकारण्यात येतो आहे.
ते ही तितकेच निंदनिय आहेत आणि दुर्दैवानी सुशिक्षित लोकही त्यात मागे नाहीत. चित्रपटाला विरोध करण्यापेक्षा या अनिष्टं प्रथांना विरोध करुन दाखवा बरं!!!!

विदर्भ

विदर्भाविषयी चर्चा करण्यासाठी एक नविन ब्लॉग बनवला आहे.

http://vidarbha-charcha.blogspot.com/

आला वसंत