इटली - भाग ७ मोंताली आणि असीसी

ऑक्टो. १५
आज आमच्या लग्नाचा पहिला वाढदिवस! एक वर्ष कसं भुर्रकन उडुन गेलं! गेल्या वर्षात केलेल्या गमती जमती आठवत आम्ही कुटीतुन बाहेर पडलो. आता कुठे आम्हाला परिसर दिवसा उजेडी बघायला मिळत होता. स्वच्छ ऊन पडलं होतं. कंट्री हाऊसच्या परिसरात जिकडे पहावं तिकडे ऑलिव्हची झाडं आहेत. झाडांना हिरवे गार ऑलिव्ह लगडले होते. झाडावरून काढलेले ऑलीव्ह अजिबात खाण्यालायक नसतात. त्यांच्यावर योग्य ती प्रक्रिया करूनच बाजारात विकले जातात.
चार पाच कुट्या, जेवणाचा हॉल आणि ऑफिस असलेली एक छोटेखानी इमारत आणि त्याच्या शेजारचे चॅपल या इमारती, बाकी सगळे शेत. त्या स्वच्छंदी वातावरणाला एकाच गोष्टीचे गालबोट होते - ते म्हणजे मधुनच येणारे बंदुकीचे आवाज. आजुबाजुच्या जंगलात पक्षांची शिकार करायला बरेच लोक येतात. त्या सगळ्या शिकार्‍यांचे नेम चुकोत, किंवा निरपराध जीवांचे बळी नं घेण्याची सुबुद्धी होवो त्यांना होवो, अशा सदिच्छा व्यक्तं करण्यापलिकडे आम्ही काहीही करू शकत नव्हतो.
कंट्री-हाऊसच्या कुशल स्वयंपाक्यांनी केलेली न्याहारी खाऊन तृप्तं झालो. इतर पाहुण्यांबरोबर गप्पा मारायलाही मजा आली. काही काही पाहुणे तर शाकाहारीही नाहीत पण इथले शांत वातावरण आणि उत्तम जेवण इतर हॉटेल्सला मागे टाकणारे आहे.
आजच्या आमच्या सकाळच्या न्याहारीचे फोटो पहा:


जाता जाता चॅपल मधे डोकावलो आणि आश्चर्याचा धक्काच बसला. बाहेरुन चॅपल असले तरी आत चक्कं देऊळच होते. गणेशाची मुर्ती, कुठल्या तरी योगी साधुंचा फोटो आणि त्रिशुळ. इतकेच नव्हे तर बाजाची पेटी, तबला आणि तानपुराही बाजुला सजवुन ठेवला होता. कंट्री-हाऊसचे मालक भारतात जाऊन खयाल गायकी शिकुन आले म्हणे. आता ते गातबित नाहीत, पण त्या आठवणी मात्रं त्यांनी जपुन ठेवल्या आहेत.
त्या चॅपलचे तसेच बाहेरच्या परिसराचे फोटो बघा:




कंट्री हाऊसचे मालक आणि इतर पाहुणे यांच्याकडुन आजुबाजुला काय काय बघता येईल त्याची माहिती, नकाशे इ. घेतले. पाश्चिमात्य जगात शाकाहाराचे आद्य प्रवर्तक सेंट फ्रॅंसिस यांच्या असीसी या गावात जायचे ठरवले.
असिसीत पोचल्यावर आधी द बॅसिलिका ऑफ सॅंता मारिया देलि अन्जेली नावाचे चर्च लागते. हे चर्च जगातले सातवे मोठे चर्च आहे. चर्चच्या आतील पोर्झुंकोला चॅपल ११ व्य शतकात बांधले गेले. तिथेच संत फ्रॅन्सिस यांच्या कार्यामुळे फ्रॅन्सिस्कन ऑर्डरच्या जन्म झाला. इथल्याच चॅपेल्ला दि ट्रान्झिटो मधे संत फ्रॅन्सिस यांचे निधन झाले. त्यानंतर वाढत्या संख्येने इथे येणार्‍या यात्रेकरुंची सोय करण्यासाठी बॅसेलिकाचे बांधकाम सुरु झाले. बांधकामालाच मुळी शंभर वर्षे लागालीत. (इ.स. १५५९ ते १६६७). बॅसिलिकामधे बिना काट्यांच्या गुलाबांची बाग आहे. संत फ्रॅन्सिस यांच्या चमत्कारामुळे बागेतील गुलाबाचे काटे नाहीसे झाले अशी आख्यायिका प्रचलित आहे. हा झाला बॅसेलिकाचा इतिहास. मात्रं आम्ही गेलो त्यावेळी बॅसेलिका बंद होता. त्यामुळे आम्हाला बाहेरुनच बघण्यात समाधान मानावे लागले. बॅसेलिकाच्या बाहेर काही फेरीवाले होते. तिथुन इटालियन हस्तकलेचा नमुना असलेला एक फ्रॉक माझ्या (भारतातल्या) भाचीसाठी विकत घेतला. आता आमचा इटली दौरा जवळपास संपत आला असुन मला इथून पुढे भारतात जाण्याचे वेध लागले आहेत. दिवाळीच्या सुमारास भारतात जायला मिळत असल्यामुळे निरनिराळे पदार्थ खाण्याची स्वप्ने पडु लागली आहेत. "आत्ता या क्षणी तुला पुरण पोळी किंवा इटलीतला पिझ्झा या पैकी एक काही तरी निवडावे लागले तर तू कशाची निवड करशील?" असा प्रश्न नवर्‍याने विचारला असता "अर्थातच पुरण पोळी" हे उत्तर ऐकुन त्याला आश्चर्यच वाटले. (त्या कमनशिबी खवय्याला पुरण पोळी आवडत नाही.) असो.
असिसी गाव दोन भागात विभागलेले आहे. सपाट भाग आणि डोंगराचा भाग.
सपाट भाग मागे टाकुन आम्ही डोंगरावर आलो. तिथुन डोंगराचा घेतलेला फोटो या लेखाच्या सुरवातीला दिला आहे. पार्किंग मिळणे जरा कठीणच गेले. इटली मधली इतर गावे आणि असिसी मधला मुख्य फरक म्हणजे इतर गावांमधे टुरिस्ट असतात, पण असिसीमधे मात्रं भाविक यात्रेकरू मोठ्या संख्येने येतात.
एरवी आम्ही दोघेही देव-धर्म या प्रकारापासुन चार हात दूरच असतो. पण गोरगरीब तसेच प्राणिमात्रांचे कनवाळु संत फॅन्सिस यांच्या चर्चमधे आमच्या लग्नाच्या वाढदिवसाच्या दिवशी येण्याचा आम्हाला विशेष आनंद वाटत होता.
एका श्रीमंत व्यापार्‍याच्या घरात जन्माला आलेल्या संत फॅन्सिस यांनी सुखांचा त्याग करून गरीबांची सेवा करायचे व्रत घेतले.
संत फ्रॅन्सिस यांच्या विषयी अधिक माहिती साठी : http://en.wikipedia.org/wiki/Francis_of_Assisi

असिसीच्या उंच सखल भागात फिरताना वाटसरुंच्या गर्दीतुन वाट काढतच जावे लागत होते. थंडगार वारा वाहत होता. पार्किंग मधुन खाली आल्याबरोबर सॅन रुफिनी चर्च लागले. काही वर्षांपूर्वी असिसीमधे एक भुकंप आला. त्यामधे चर्चचे बरेच नुकसान झाले. त्या दरम्यान चर्चच्या खाली एक प्राचीन रोमन वास्तु असल्याचे निदर्शनास आले. तो भाग लोकांना दिसावा म्हणुन मुख्य चर्चच्या फरशीला पारदर्शक काचा बसवल्या आहेत.
नवर्‍याच्या यादीत असिसीमधल्या एका व्हेजिटेरियन रेस्टॉरेंटचे नाव होते हे त्याला आठवले. चिंचोळ्या बोळीतले ते रेस्टॉरेंट शोधुन काढले. रेस्टॉरेंट अगदी बंद व्हायची वेळ आली होती, पण काही गिर्‍हाइकं रेंगाळली होती. त्यामुळे आत प्रवेश मिळाला. तिथे उम्ब्रियन पास्ता, पालेभाज्यांची परतलेली भाजी इ. खाउन जरा तरतरी आली.

आता मोर्चा संत फ्रॅन्सिस यांच्या बॅसिलिकाकडे वळवला. यात्रेकरुंच्या झुंडी आणि धर्माचा अभ्यास करणारे विद्यार्थी यांनी बॅसिलिका गजबजलेला होता. आपल्या भारतातल्या केरळ मधुन आलेल्या अनेक नन्स देखिल दिसल्या. चर्चमधे कसली तरी सर्व्हिस (पुजा) सुरु होती. टुरिस्ट लोकांनी भाविकांच्या मधे येऊ नये म्हणुन सुरक्षा रक्षक तैनात केले होते.
चर्चच्या खालच्या भागात संत फ्रॅन्सिस यांचे पार्थिव शरीर ठेवले आहे हे ऐकुन मला धक्काच बसला. कारण आपल्या गोव्याच्या एका चर्च मधेही संत फ्रॅन्सिस यांच्या पार्थिवाचे मी याची देही याची डोळा दर्शन घेतले आहे!! नंतर माहिती काढल्यावर कळले की गोव्याचे संत फ्रॅन्सिस ते असिसीचे नसुन स्पेनमधील संत फ्रॅन्सिस झेवियर आहेत. एक उलगडा झाला. एक मात्रं खरे की असिसीच्या संत फ्रॅन्सिस यांच्या चमत्काराच्या शक्तीवर अनेक भाविकांचा विश्वास होता. ती शक्ती आपल्याला लाभावी म्हणुन त्यांचा पार्थिवावरुन काही तरी घेण्यासाठी इतके लोक प्रयत्नं करत होते की त्यांचा देह विशेष संरक्षणाखाली लपवुन ठेवण्यात आला. असो. तर संत फ्रॅन्सिस यांच्या पार्थिव देहाचे दर्शन घेऊन (म्हणजे एका बंद शवपेटीकडे बघुन) पुन्हा चर्चच्या बाहेरच्या मोकळ्या प्रांगणात आलो.

त्यानंतर जिना चढुन तिसर्‍या मजल्यावर गेलो. "जातो" या प्रसिद्ध चित्रकारानी चितारलेले संत फ्रॅन्सिस यांच्या जिवनावरील फ्रेस्कोज तिथे बघायला मिळाले. बाहेरच्या गवतावरचे शांती चिन्ह (PAX - म्हणजे peace)आकारलेले आहे.
असिसी मधे, विशेषत: संत फ्रॅन्सिस बॅसिलिकामधे अगदी भारतिय तिर्थक्षेत्रासारखे वातावरण असल्या सारखे मला वाटले - भिकारी आणि पंडे वगळता. अर्थात मला असे का वाटते ते ही काही सांगता येत नाही. कारण भारतात फिरताना तिर्थक्षेत्रं टाळण्याकडेच माझा कल असतो.
बॅसिलिका पाहुन झाल्यावर पुन्हा गावात इकडुन तिकडे उगाच भटकलो. आता प्रवास संपत आलेला आहे. इटलीतुन चांगल्या प्रतीचे ऑलिव्हचे तेल न्यायचे होते, ते विकत घेतले.
अंधार पडायला लागला तसे परत मोंतालीकडे जायला निघालो. ट्रॅफिक सर्कलमधे गोंधळ झाल्याने चुकीच्याच रस्त्याला लागलो. नकाशात बघुन पर्यायी मार्ग शोधुन काढला.
कंट्री हाऊस मधे परत आलो ते थेट पानावरच बसलो. आजच्या आमच्या जेवणाचे काही फोटो बघा:






आता इतके सुग्रास अन्नं आणि इतर पाहुण्यांसोबतच्या गप्पा यात वेळेचे भान कोणाला रहाणार? अखेर मालकांनी जवळ जवळ जबरजस्तीने आम्हाला पानावरुन उठवले. बाहेर पडलो तेव्हा सुंदर चांदणे पडले होते. त्या तारकांकडे पहात आमच्या कुटीकडे चालु लागलो.
उद्या या स्वप्नवत दुनियेचा निरोप घ्यायचा आहे.. हे चांदणं आज अनुभवुन घेवु म्हणुन कितीतरी वेळ दोघे आकाशाकडे बघत राहिलो....

इटली - भाग ६ टुमदार टस्कनी आणि अवखळ अम्ब्रिया

१४ ऑक्टो.
परवा रात्री चालता चालता आम्ही एका दुकानात एक 'व्हिलेज वेडिंग' नावाचे चित्रं बघितले होते. त्याचा फोटो नवर्‍याने काढला आहे. ते चित्रं इतकं छान आहे की इथे टाकायचा मोह मला आवरत नाहीये.


आज दुपारी एक वाजता आम्हाला अम्ब्रियाकडे प्रयाण करायचे आहे. एड्रियानो आणि मौरा आज आम्हाला गावात भेटणार आहेत. गावाकडे चालत जाता जाता कोटाच्या अलिकडे एक छोटेसे दुकान होते - असेच साधे घरगुती सामानचे. तिथे काय काय आहे ते बघावे म्हणुन आत गेलो. दुकानातल्या वस्तुंपैकी एक छोssटासा कॉफी मेकर मला फार आवडला. किंमतही फार नव्हती. परत येताना जमलं तर घेऊ या असं ठरवलं.

ठरल्याप्रमाणे एड्रियानो आणि मौरा आम्हाला भेटले. त्यांच्या बरोबर शहर बघण्यात फार मजा आली. ते दोघेही इथेच शिकले असल्यामुळे त्यांचे कॉलेज वगैरे त्यांनी दाखवले. एड्रियानो आणि मौरा एकमेकांना कॉलेज मधेच भेटले. मौराने मला त्यांची सगळी स्टोरी सांगितली आणि "ईट इज द बेस्ट थिंग दॅट हॅपन्ड टु मी" असं ही सांगितलं.
एड्रियानोनी आम्हाला सिएनाच्या ऐतिहासिक घोड्याच्या शर्यतीबद्दल बरीच माहिती दिली.

फिरता फिरता आम्हाला दिपा मेहतांच्या "वॉटर" सिनेमाची जाहिरात दिसली. भारतिय संस्कृतीच्या अनेक चांगल्या गोष्टी त्यांना माहित आहेतच. पण कटु भूतकाळही विसरून चालणार नाही. म्हणुन एक भारतिय असुनही तो सिनेमा त्यांनी पहावा असे मीच त्यांना आवर्जुन सांगितले.
एड्रियानोनी एक इटलियन लोक संगीताची आणि एक त्यांच्या स्वतःच्या ग्रुपची CD आम्हाला भेट म्हणुन दिली.
एव्हाना बारा वाजत आले, म्हणुन आम्ही फिरस्ती आटोपती घेतली. त्यांच्या गाडीतुन आम्ही आधी हॉटेलमधे गेलो. सामान बांधलेलेच होते.

सामान घेतले आणि तो मघाचचा कॉफी मेकर घ्यायला जरा त्या छोट्या दुकानात थांबलो. यावेळी मौरा पण माझ्या बरोबर होती. त्यामुळे दुकानदारिणीशी संवाद साधण्यात अडचण आली नाही. पुढे मिलानला गेल्यावर अल्बर्टोंनी हे मॉडेल फार आऊट डेटेड आहे असे सांगितले. तरी मला तो इतका आवडतो की आता मी रोजच्या वापरातच ठेवला आहे. आल्या गेल्याला मोठ्या कौतुकाने त्यातुन कॉफी बनवुन देणे सुरू आहे.
एड्रियानोंनी आम्हाला हर्ट्झ कार रेंटल मधे बरोबर एक वाजेच्या आधी आणुन सोडले. काल एड्रियानोंचे मुलगी क्लिओ आम्हाला भेटु शकली नव्हती. पण आह तिला इथे यायला जमणार होते म्हणुन ती आवर्जुन आम्हाला भेटायला आली. काल रात्री तिनी माझ्या सतार वादनाची व्हिडिओ बघितली होती. त्या सगळ्यांचा निरोप घेऊन आम्ही आता अम्ब्रियाच्या वाटेला लागलो. नवरा
ड्रायव्हर आणि मी नेव्हिगेटर. कार मधे ग्लोबल पोसिश्निंग सिस्टिम (जी.पी.एस)आहे वगैरे बघुन घेतले होते. पण शहराच्या बाहेर पडत नाही तोच जी.पी.एस ची बॅटरी गेली. चार्ज करायला गेलो तर चार्जरच निकामी असल्याचे लक्षात आले. हर्ट्झनी चांगलाच चुना लावला. त्यामुळे आता बाहेरचे निसर्ग सौंदर्य पहाण्या आधी नकाशात डोके खुपसणे आले. काल व्हिनिचिओंकडुन साधारण मार्ग समजुन घेतला होता आणि एक चांगला नकाशाही विकत घेतला होता, म्हणुन बरे.
आज टस्कनीची कंट्रीसाईड जमेल तितकी अनुभवुन अंधार पडायच्या आधी मॊंताली नामक आमच्या मुक्कामाच्या ठिकाणी पोचायचे असा आमचा उरलेल्या दिवसाचा कार्यक्रम आहे.
थोड्याच वेळात शहराची वर्देळ संपली आणि रस्ता अगदी अरूंद झाला. टस्कनीने आपले सौंदर्य प्रदर्शित करायला सुरुवात केली. त्या सौंदर्याचे वर्णन करायला माझे शब्दं असमर्थ असले तरी माझ्या नवर्‍यानी घेतलेले फोटो समर्थ आहेत.





मोकळे आकाश, दूर क्षितीजा पर्यंत पोचणार्‍या टेकड्या, सायप्रस वॄक्षांची माळ, इतस्त्तः विखुरलेली शेते. मधुनच लागणारे एखादे गाव, एखादा द्राक्षांचा मळा, रस्त्यालगतची ऑलिव्हची झाडे. हे बघण्यासाठी आम्ही व्हिनित्झिया किंवा रोमा सारखी शहरं सोडुन इथे आलो, इथला लडिवाळ निसर्ग बघुन मंत्रमुग्ध झालो.
रस्त्यात आसियानो नावाचे एक गाव लागले. आता भुका ही लागल्या होत्या. त्या निमित्याने गावात गेलो. आड रस्त्यावरचे ते झोपाळु गाव बघुन आम्ही अगदी खुश झालो. गावाच्या मधुन एकच छोटा रस्ता जातो. दुपारच्या वेळी एक बार वगळता आळीतली सगळी दुकानं बंद होती. चालता चालता दिसणारी माणसं बोनेसेरा (गुड इव्हिनिंग) म्हणुन स्वागत करत होती. वातावरण इतके छान होते की आम्ही बारच्या बाहेरच्या ओसरीतल्या खुर्च्यांवरच बसायचे ठरवले.
बारच्या बाजुचे दुकान बंद होते पण तिथल्या ओसरीवर रिटायर्ड लोकांचा पत्याचा डाव रंगला होता. बार मालकही आगत्यानी आम्हाला काय हवं नको ते बघत होता. तितक्यात एक आजोबा पत्त्यांचा डाव सोडुन आमच्या जवळ आले. आम्ही कुठुन काय आलो त्याची चौकशी करु लागले. आमच्या जवळ नेमकी डिक्शनरी नव्हती त्यामुळे प्रामुख्याने खाणाखुणा करुन बोलणे सुरु झाले. भारताचे नाव ऐकुन आजोबांचे डोळे चमकले. आणि त्यांनी स्वतःकडे बोट दाखवुन मग विमान उडाल्याची खुण केली. त्यावरून ते भारतात येऊन गेल्याचे लक्षात आले, पण कशासाठी गेले, ते पायलट होते की काय ते काही कळले नाही. आम्हाला फारसं काही कळत नसलं तरी ते बोलतच उभे राहिले. मग आमचं जेवण आल. तसे ते थोडा वेळ बाजुला झाले, पण पुन्हा आले. आजोबांच्या गप्पांमुळे जेवणाला चांगलीच रंगत आली.
शांत आसियानोचा एक फोटो पहा:

अशा रम्य गावात दुपारची न्याहारी करुन पुढची वाट धरली. वाटेत एका मोनेस्टेरीत थांबलो. आता मावाळतीला फार वेळ राहिला नव्हता म्हणुन कुठे नं थांबता मोंताली कडे निघालो.
उद्या आमच्या लग्नाचा पहिला वाढदिवस आहे. नवर्‍याने कंट्रीहाऊस मोंताली नावाचे एक व्हेजिटेरियन रिट्रीट शोधुन काढले आहे. (खरं तर आधी तिथलं रिझर्वेशन मिळतच नव्हतं, पण पुन्हा फोन केला तेव्हा नुकताच कोणीतरी बेत रद्द केला होता म्हणुन नशिब, नाही तर नेमके वाढदिवसाच्याच दिवशीचे रिझर्वेशन नाही म्हणुन अख्खी ट्रीपच रद्द व्हायची वेळ आली होती.)
व्हिगन असल्याचे अर्थातच आधीच कळवले होते.
बरीच काळजी घेऊनही आम्ही कुठेतरी एक चुकीचे वळण घेतले. रस्त्यात थांबुन हॉटेलच्या मालकांना फोन केला आणि इतर काही लोकांना विचारले आणि पुन्हा योग्य रस्त्यावर लागलो. मोंतालीला जायला मुख्य रस्त्यापासुन एका फाटा लागतो. तिथुन पुढे सात किमी कच्चा रस्ता आहे. आमचे कट्री हाऊस टेकडीच्या वरती एका ऑलिव्हच्या बागेत वसले आहे. (शेतात, बागायतीत टुरिस्ट लोकांची रहाण्याची व्यवस्था करणे याला एग्रो टुरिझम असे नाव आहे.) इन द मिडल ऑफ नो व्हेयर असलेले हे ठिकाण शोधुन काढल्याबद्दल मी नवर्‍याचे आभार मानले.
पोचे पर्यंत चांगलाच अंधार पडला होता. त्यामुळे आम्हाला आधी जेवायलाच बसवले. कंट्री हाऊसच्या मालकांना वाटले की आजच आमच्या लग्नाचा वाढदिवस आहे, म्हणुन त्यांनी खास मेजवानी आखली होती. तसे ते नेहेमीच अतिशय सुग्रास (gourmet) जेवण बनवतातच, पण आज खासच बेत होता.
आमच्या त्या जेवणाची थोडी झलक पहा:



इतर पाहुण्यांबरोबर गप्पा मारत या मेजवानीचा आस्वाद घेतला. ऑलिव्हच्या दुतर्फा लावलेल्या झाडांमधुन मार्ग काढत आमच्या कुटीमधे आलो. या कुटीचे फोटो पहा:

बाहेरची पडवी:

आतले फोटो:

..तरीही नववर्ष सुखाचे जावो

आर. के. च्या मार्मिक कार्टुनमधे दाखवल्याप्रमाणे निरपराध, सुकुमार बालकांच्या निघॄण हत्या, विमान अपघात, सद्दामांना फाशी अशा घटनांनी २००६ चा शेवट आणि २००७ ची सुरुवात गाजत असली, तरीही नविन वर्ष तुम्हाला सुखाचे जावो. या नविन वर्षात आपल्या सगळ्यांना जास्तंच सजग रहायचे आहे. जाणिवा बोथट नं होऊ देता, त्यांचे सकरात्मक कॄतीमधे रूपांतर करण्याचा निर्धार करु या....

सद्दामायण

नविन वर्षात गद्यावरुन पद्यावर उतरण्याचा माझा कुठलाही इरादा नाही.
माझ्या भावाने केलेली ही कविता तुमच्यासाठी इथे उतरवली आहे..

पिंजरा तेलाचा होता
फंदा फितुरीचा होता
थोट्या बिभिषणाच्या बाहीत
हात पश्चिमेचा होता.
धूर्त फुलांचा गनिमी कावा
उपटसुंभांनी सुंभ जाळावा
काट्याने काट्याचा काटा काढावा
तरीही त्याचा पीळ कायम असावा
होते राज्य वेळेचे
अन काळही सोकावला होता
बनून जल्लाद ससा
सिंहशवी नाचला होता
बुद्ध गांधींची वचने
जाता जाता यमदूत आळवीत होता.
चुकवित नजर त्याची यमराज थिजला होता
बोक्याच्या लोणकढीला
उकळी मांजरांची होती
पंचतंत्रात या लोण्यासह
माकडाचीही पडली आहुती
माकडांच्या लोण्याची
बोका देणार ढेकर आहे
लोणी तराजू माकडे व बोका
यावर सैतानाचेच राज्य आहे

इटली - भाग ५ सिएनाची सुरेल सफर

१३ ऑक्टो.
आज सकाळी धावत पळत (अक्षरश:) केकोच्या स्टुडिओमधे गेलो. त्यांच्याकडून फिरेंजे शहराचे द्रुष्य असलेले मोझेक विकत घेतले. स्टुडिओमधे एरवी मोझेकची विक्री होत नसल्यमुळे ते क्रेडिट कार्ड घेत नाहीत. एव्हाना आमच्याकडले युरो ट्रॅव्हलर्स चेक संपत आले होते. बॅंकेत जाऊन अमेरिकन डॉलरमधले ट्रॅव्हलर्स चेक देऊन रोख रक्कम काढायचा प्रयत्नं केला. पण त्यासाठी नुसते ओळखपत्रं दाखवून भागत नाही, तर पासपोर्ट जवळ असावा लागतो. तो आमच्या जवळ त्या वेळी नव्हता. म्हणून डेबिट कार्ड वापरुन एटीएम मधुन पैसे काढावे लागले.
उशीर होऊ नये म्हणून आज आम्ही बसनी प्रवास करायचे ठरवले होते, पण कुठे उतरायचे आणि चढायचे ते नीट माहित नसल्याने उलट जास्तच वेळ वाया गेला. एकदा तर बस गावाबाहेर जाऊ लागल्यावर काहीतरी घोटाळा झाल्याचे लक्षात आले.
इतकं असुनही निघण्याच्या आधी पलाझ्झो पिट्टी जमला तर बघावा म्हणुन तिथे गेलो पण तिकिट बरेच महाग होते आणि आम्हाला काही तितका वेळ नव्हता म्हणुन परतीची बस पकडली.
स्टेशनवर जायला टॅक्सी बोलवली होती. त्या टॅक्सीवाल्यानी इतका उशीर केला आम्ही पायी जायलो निघालो. तेव्हढ्यात तो आला. टॅक्सीमधे बसताच अर्थातच टॅक्सीवाल्याशी संवाद साधण्याची संधी नवरा सोडणार नव्हता. अगदी पाच मिनिटाचाच प्रवास होता तरी नवर्‍यानी मला डिक्शनरी काढायचे फर्मान सोडले. ती नेमकी आता सामानातुन शोधून काढायचा मला कंटाळा आला म्हणून मी टॅक्सीवाल्याला "पारले इंग्लिश?" (इंग्रजी येतं का?) तर तो म्हणाला हो. अडचण मिटली आणि दोघांचा संवाद सुरु झाला. तेव्हढ्यात स्टेशन आले. तिकिटे काढून बसची वाट पहात उभे होतो. मला जरा भूक लागली होती. व्हिगन पासपोर्ट घेऊन काही तरी खायला घेण्यासाठी मी स्टेशनच्या बाहेर पडले. जवळच्या एका बार मधे पासपोर्ट दाखवला आणि माझ्यासाठी स्पाघेटी आणि नवर्‍यासाठी जिलाटो घेऊन परत स्टेशनवर आले. ती चविष्ट स्पाघेटी नवर्‍याने चाखल्यावर त्याचीही भूक चाळवली. त्यावर ताव मारत असतानाच आमची बस आली. सामान डिकीत ठेऊन उरलेली स्पाघेटी बसमधे बसून खावी असे म्हणून मी चढू लागले, पण ड्रायव्हरसाहेबांना ते मुळीच रुचले नाही. इटालियन मधे काही तरी बडबड करत त्याने मला खाली उतरायला लावले. त्यावेळी माझ्या लक्षात आले की आधीही आम्ही असं बस स्टॉपवर उभ्या उभ्या खात असल्याचं पाहून लोक आमच्याकडे विचित्रं नजरेनी पहात होते. अमेरिकेत लोक सतत खाण्याचे पदार्थ हातात घेऊन इकडून तिकडे जात असतात. खाण्यासाठी वेगळा वेळ घालवणे त्यांना मुळीच आवडत नाही, पण इथे मात्रं ही कल्पना तेव्हढी मान्य नाही असे दिसते. असो. उरलेली स्पाघेटी कशीबशी घशाखाली उतरवल्यावर बसमधे चढायला मिळाले.

काही मिनिटातच शहराचा गाजावाजा मागे टाकत, डौलदार वळणे घेत आमची बस ट्स्कनी प्रांताकडे निघाली. टस्कनीचे निसर्ग सौंदर्य बघण्यासाठी आम्ही दोघेही आतूर झालो होतो. हिरव्यागार टेकड्या, ऑलिव्हची झाडे, निमुळ्त्या पेन्सिल सारखे दिसणारे सायप्रस वॄक्ष टस्कनीच्या कंट्रीसाईड मधे आमचे आगमन झाल्याची वर्दी देऊ लागले. दोन तास कसे गेले ते कळलेही नाही.
सिएना बस स्टॉपवर उतरलो तेव्हा सर्व्हास सद्स्य व्हिनिचिओ आमची वाटच बघत होते. त्यांचे प्रसन्न व्यक्तिमत्व बघुन आमचा प्रवासाचा होता नव्हता तो शीण पार विरुन गेला. त्यांच्या गाडीत बसुन आम्ही होटेलमधे गेलो. १०-१५ मिनिटात तयार होऊन खाली आलो.
आजचा दिवस एका वेगळ्याच कारणासाठी महत्वाचा आहे आणि मी या दिवसाची आतुरतेने वाट पहात होते. का ते तुम्हाला थोड्या वेळात कळेलच. तुर्त आम्ही व्हिनिचिओंच्या गाडीत बसुन शहराचा फेर-फटका मारायला निघालो आहोत. फिरेंजेच्या मानाने सिएना खुपच लहान आहे.
१२ व्या शतकात सिएना हे या भागातले सर्वात महत्वाचे शहर होते - फिरेंजेपक्षाही महत्वाचे. त्या काळात ही छोटी-छोटी राज्ये होती. सिएना आणि फिरेंजे ही प्रतिस्पर्धी राज्ये होती. पण १३ व्या शतकात सिएनाला प्लेगने गाठले, त्यामधे या शहराची जी हानी झाली ती आजतागायत भरुन निघालेली नाही. टेकडीवर वसलेले किल्लेवजा शहर कोटाच्या आत बंदिस्त आहे. आमचे हॉटेल कोटाच्या जरा बाहेर असल्याने आम्हाला फारच सोयीचे झाले आहे. (तो कोट आणि त्याचे दरवाजे पाहुन मला अमरावतीच्या केविलवाण्या कोटाची आठवण झाली. पण इटली प्रवास संपवुन भारतात गेल्यावर यंदा मात्रं कोटाच्या बाहेरचे अतिक्रमण हटवुन सौंदर्यीकरण केल्याचे पाहुन मला सुखद धक्का बसला). कोटाच्या आत वाहनबंदी घालण्यात सिएनाचा पहिला नंबर लागतो. ऐका, ऐका या हॉटेलमधुन कपबशांचीही किणकिण ऐकु येते आहे की नाही? इथे गाड्या असत्या तर त्या घरीघरी पुढे तुम्हाला दुसरे काही ऐकु आले नसते. आज जगातल्या किती तरी शहरांनी सिएनाचे अनुकरण केले आहे. व्हिनिचिओ अभिमानाने सांगत होते.

पहिल्या दरवाज्याच्या आत थोडे पुढे गेल्यावर पियझ्झा सेलिम्बेनि आला. इथे जगातली सर्वात प्राचीन बॅंक सुरू झाली. इस १४७४ मधे सुरु झालेली ही बॅक आजही कार्यरत आहे. व्हिनिचिओंच्या मते सलिनबेनी यांनी स्वत: ही बॅंक सुरु केली. पण मी जे काही वाचले आहे, त्यामधी तसा उल्लेख कुठेही आढळत नाही. सलिमबेनी हे एक कलाकार होते आणि बॅंकेचे प्रमुख कार्यालय सलिमबेनी पियाझ्झामधे आहे याच्यापलिकडे सलिमबेनीचा आणि बॅंकेचा संबध असल्याचे मला तरी काही सापडले नाही. वाचकांपैकी कुणाला याची माहिती असेल तर जरूर नोंद करा. फ़्रन्सिस्कन ऑर्डरच्या धर्मगुरुंनी बँकिग व्यवस्था प्रस्थापित केली. इटली मधील चर्चची भव्यता पाहुन त्यांच्या ताब्यात किती प्रचंड संपत्ती होती ते लक्षात येते. त्यामुळे धर्मगुरूंच्या अर्थकारणाच्या ज्ञानाबाद्दल मुळीच आश्चर्य वाटायला नको. त्यात असिसीचे सेंट फ्रॅन्सिस हे पददलितांचे कनवाळु होते. रिनायसंसच्या सुरुवातीच्या काळात श्रीमंत आणि गरीबांमधली दरी वाढत होती. ती कमी करण्याच्या समाजोपयोगी ध्येयाने प्रेरित झालेल्या मॅजिस्ट्रेटने या बॅंकेची स्थापना केला.

चालत चालत आम्ही पियाझ्झा डी कॅंपोमधे आलो. चारी बाजुंनी भिंतींनी वेढलेल्या या पियाझ्झामधे उतराय्ला पायर्‍या केल्या आहेत. हा पियाझ्झा सिएनाच्या जनजिवनाचा एक महत्वाचा हिस्सा आहे त्याप्रमाणे इतिहासाला जोडणाता एक महत्वाचा दुवा आहे. आजही इथे घोड्याच्या शर्यतींची परंपरा चालवली जाते. शिंपल्याच्या आकाराच्या ह्या प्रचंड पियाझ्झामधे चौपाटीवर असावे असे वातावरण होते. आजुबाजुला छोटी-छोटी खाद्यपदार्थांची दुकाने, आणि उन्हात पहुडलेले लोक हे खुणावणारे दृष्य असले तरी त्यावेळी आम्हाला तिथे थांबता येणार नव्हते.

उद्या आम्हाला कार भाड्याने घेऊन उम्ब्रिया प्रांताकडॆ रवाना व्हायचे आहे, म्हणुन व्हिनिचिओं बरोबर आम्ही हर्टझ कार रेंटल मधे जाऊन सगळं ठरवुन आलो.
संध्याकाळी व्हिनिचिओंच्या एका मित्राकडे खास आमच्यासाठी एक पार्टी आयोजित करण्यात आली आहे. त्यामुळे गावाचा फेरफटका आटोपता घेऊन आम्ही व्हिनिचिओंच्या घरी गेलो. व्हिनिचिओंची पत्नी पियेरा व मोठी मुलगी अमिलिया यांच्याशी परिचय झाला. उत्तम प्रतीच्या ऑरगॅनिक सफरचंदांच्या रसाचा आस्वाद घेतला. व्हिनिचिओं शांतीवादी तसेच पर्यावरणवादी असल्याने निसर्गाशी समतोल साधुन उत्पन्न केलेले ऑरगॅनिक खाद्यपदार्थ तसेच, नैसर्गिक संपदा कमीतकमी वापरण्यासाठी जवळपासच्या परिसरात निर्माण केलेल्या वस्तु घेण्याकडे त्यांचा कल आहे.
थोड्याच वेळात आम्ही सर्व व्हिनिचिओंच्या गाडीतुन त्यांचे मित्रं एड्रियानो यांच्या घरी जायला निघालो. एड्रियानोंचे घर गावाच्या बाहेर एका माळरानावर आहे. गाडीत गप्पा चांगल्याच रंगल्या होत्या. आश्चर्य म्हणजे छोटी अमिलियाही मोकळेपणानी गप्पांमधे सहभागी झाली होती. कारण काहीही असो, पण त्या वयातील अमेरिकन मुले मोठ्यांशी अगदी कमीतकमी संवाद साधतात. अगदी नजरही भिडवत नाहीत. त्या पार्श्वभुमीवर अमिलियाचा मोकळेपणा वार्‍याच्या झुळुकेप्रमाणे आल्हाददायी वाटला. सिएना हे टुरिस्ट आकर्षण असल्यामुळे त्यांच्याकडे महिन्यात एकदा तरी सर्व्हास प्रवासी येऊन रहातात. अशा वातावरणात वाढल्यामुळे ती काही वेगळी आहे, की सर्वच इटालियन मुले तिच्या सारखी आहेत ते मला सांगता येणार नाही, पण तिच्या निरागस वयाला शोभतील अशा शाळेतल्या गमती-जमती, पुस्तके, संगीत अशा विषयांवर गप्पा मारायला मला फार आवडले. एड्रियानो आणि त्यांची पत्नी मौरा यांच्या फार्महाऊसवर पोचेपर्यंत अंधारच पडला होता. हसतमुखाने त्यांनी आमचे स्वागत केले. एकिकडे त्यांचा दहा वर्षांचा मुलगा टिटो आणि कुमारी अलिचिया यांचे बालसुलभ खेळ सुरु झाले. मोनिका नावाच्या आणखी एक सर्व्हास सदस्याही तिथे आल्या होत्या. फळांचा रस आणि खास आमच्यासाठी केलेल्या उत्तम खाद्यपदार्थांनी केलेल्या पाहुणचाराने आम्ही भारावुन गेलो. काही वेळात पियेरा अमिलियाची छोटी बहिण एंजिलिनाला घेऊन आली. एंजेलिनाचा नृत्याचा क्लास तिथुन जवळच असतो. पण मगाशी म्हंटल्याप्रमाणे या मैफिलीचा उद्देश काही वेगळाच आहे. एड्रियानो काही वर्षांपूर्वी भारतात गेले होते, आणि तिथुन त्यांनी एक सतार आणली आहे. मी सतार वाजवते हे ऐकुन त्यांना कोण आनंद झाला होता! या दिवसाची ते किती वाट पहात होते ते त्यांच्या उत्साहावरुन लक्षात येत होते. एड्रियानो स्वत: संगितज्ञ असले तरी अनेक वर्षात त्या सतारीच्या तारा जुळवलेल्या नव्हत्या. एक तरफेची तारही तुटली होती.
ती कशी लावायची आणि पाश्चात्य पद्धतीचे सूर वापरून तारा कशा जुळवायच्या ते मी त्यांना दाखवले. त्यानंतर यमन आणि बागेश्री वाजवुन दाखवला. भारतिय व्यक्तिने आपल्या घरी येऊन सतार वाजवुन दाखवल्याचे अप्रूप त्यांच्या चेहर्‍यावर स्पष्टं दिसत होते. त्याच प्रमाणे इटलीमधे भारतिय संस्कृतीबद्दल असलेले त्यांचे प्रेम बघुन आणि इथे येऊन चक्कं सतार वाजवायला मिळाल्यामुळे मी ही भारवुन गेले होते. शिवाय नवर्‍याने स्वत:चे पाककलेचे पुस्तक भेट देऊन सगळ्यांच्या आनंदात भरच टाकली होती.
हा कार्यक्रम संपवुन आम्ही सगळे जवळच्या एका गावात पिझ्झा खायला गेलो. अशा छोटेखानी घरगुती खाणावळीत पिझ्झा खाण्याची आमची इच्छा होतीच. आतल्या खोलीत बसलेल्या घोळक्याच्या गप्पांचा आवाज बाहेरपर्यंत येत होता. मालक बहुतेक गिर्‍हाईकांना जातीने ओळखत होते. अमेरिकेतल्या यांत्रिकी जिवनात अशी रंगत नाही असे मी नवर्‍याला म्हणायला आणि "ईट इज व्हेरी नॉयजी हियर" असे त्यानी म्हणायला एकच गाठ पडली!!
मग आमच्या इटालियन मित्रांनी खाणावळीच्या मालकांना "आमचे पाहुणे व्हिगन आहेत, त्यांना दुध, अंड चालत नाही ..." वगैरे वगैरे सांगत होते. त्यांचा मदतीने आम्ही पालकाची भाजी, मशृम पिझ्झा आणि व्हाईट पिझ्झा ऑर्डर केला.
असा पिझ्झा खाण्याचा योग पुन्हा पुन्हा येत नाही. खाता खाता अर्थातच गप्पा रंगल्या होत्या. टिटो भारतात जाऊन एक दो तीन चार ... दहा पर्यंत शिकला होता. ते त्याने आम्हाला म्हणुन दाखवले. अशा सगळ्या गमती जमती सुरु असतानाच व्हिनिचिओनी नकाशा दाखवुन उद्या मोंतालीला कसे जायचे ते मला समजवुन सांगितले.
जेवणे आणि गप्पा आटोपल्यावर व्हिनिचिओंबरोबर आम्ही हॉटेलमधे परत आलो. रात्रं बरीच झाली होती, तरी उद्या सिएना बघायला फार वेळ मिळणार नाही म्हणुन आम्ही पुन्हा एकदा शहराचा फेर फटका मारायचे ठरवले.
हॉटेलपासुन डुओमोपर्यंत चालत गेलो. निरनिराळ्या दुकानात डोकावुन बघितले, पुरातन इमारती, चर्च, अरूद पूल, बारिक गल्ल्या.. जमेल तितके सिएना बघुन हॉटेलमधे परतलो.
आजची सुरेल संध्याकाळ कायमची स्मृतींमधे कोरली आहे.

इटली - भाग ४ (फिरेंजे फिरेंजे)

१२ ऑक्टोबर २००६
आज आम्ही उफ्फिझी आर्ट गॅलरीची तिकिटे काढली आहेत. शिवाय डुओमोपण आतून बघायचा आहे. आणि उद्या सिएनाला कसे जायचे त्याची पण तयारी करायची आहे. सिएनाला खूप चांगले सर्व्हास होस्ट आहेत, पण काही कारणानी आम्हाला त्यांच्या घरी रहाता येणार नाही. पण ते तिथे आमच्यासाठी एका हॉटेलचे बुकिंग करून ठेवणार आहेत. नवरा त्यांच्याशी संपर्क साधून आहे.
हॉटेलच्या बाहेर पडून आम्ही समोरच्या बार मधे थांबून मग लगेच ट्रेन स्टेशन आणि बस स्टेशनवर एक चक्कर टाकली. गाड्यांची वेळापत्रके बघितली. हॉटेलपासून सामान घेउन चालत जाणे योग्य की टॅक्सी बोलवायची याचा आढावा घेतला. मग पुन्हा चालत डुओमोला पोचलो तेव्हा दहा वाजत आले होते. आत जाण्यासाठी बाहेर लांबच लांब रांग लागली होती. विक्रेते लायनीन उभे राहिलेल्या लोकांना रूमाल, खेळणी, ग्रीटिंग कार्ड इत्यादी विकायचा प्रयत्नं करत होते.

त्या लायनीत उभे राहण्यापेक्षा आधी वरती जाऊन यावे असे ठरवले. मिलानोचा डुओमो बघितल्यामुळे आत जाण्यापेक्षा वर जाण्याचीच मला जास्तं उत्सुकता होती. मग स्वतःकडे फोटो काढायचे काम ठेऊन, नवर्‍याने मला टेहळणीकरून वर जायचा मार्ग शोधून काढायला पिटाळले. नशिबाने वर जायला फारशी रांग नव्हती.
वरती जायला ४६० पायर्‍या आहेत. त्या चढायला सुरुवात केली. अधूनमधून कोरलेल्या झरोकेवजा खिडक्यांमधून बाहेर डोकावता येत होते. एकाला एक चिकटून असलेल्या कौलारू घरांचे शहर दर पायरी गणिक खोलखोल जाताना दिसत होते. दर शंभरेक पायर्‍यांनतर आतल्या बाजूला सज्जे काढले आहेत.

पहिल्या सज्जात पोचलो आणि भिंतीवर काढलेल्या रंगीत चित्रांनी अवाक झालो. अशा चित्रांना फ्रेस्कोज (एक वचन फ्रेस्को) असे म्हणतात. आता जर तुम्हाला शंभर एक फूट वरती चढून, घुमटावर उलटे-सरळ लटकून, चित्रं काढायला सांगितले तर तुम्ही काय कराल? मी तरी एखादं छोटंसं पान किंवा फुल काढून "झालं काम" असं मुकादमाला सांगीन. पण नाही,या डुओमोच्या या कारागीरांनी तसं केलं नाही. उलट चांगली स्वर्ग, नरक, आणि मधले जीवन यांची भली मोठी, प्रभावी चित्रे काढ्न ठेवली आहेत. कुठेही कुचराई झालेली दिसत नाही.

एव्हाना चर्च उघड्ले होते. मघाशी बाहेर रांगेत उभी असलेले सगळे लोक आता आत शिरलेले होते. आम्हाला मात्रं ते अगदी बाहुल्यांसारखे दिसत होते. ते सगळे लोक आत उभे होते तरी चर्चमधे गर्दी झाल्याचे अजिबात वाटत नव्हते, त्यावरून चर्चची भव्यता आणखीनच जाणवली.

तिसर्‍या सज्जावरून खाली बघायला जरा भितीच वाटत होती. अखेर घुमटाच्या खालच्या पायरीपर्यंत पोचलो. घुमटावर जाणार्‍या पायर्‍या उंच आणि अरुंद होत्या. जाणार्‍या येणार्‍यांची झुंबड उडू नये म्हणून उतरण्यासाठी दुसरा मार्ग काढला आहे. वरती पोचलो तेव्हा मंद सुखावह वारा वाहत होता, खाली पसरलेले फिरेंजे चहू बाजूंनी खुणावत होते. सुळ्सुळ्णारा वारा अंगावर घुमटाला प्रदक्षिणा घालुन शहराचे सगळ्या बाजूंनी दर्शन घेतले.
एव्हाना साडे अकरा वाजले होते. खाली उतरून चर्च आतुन बघण्याची औपचारिकता पूर्ण केली. बाहेर आलो तो पर्यंत सव्वा बारा झाले होते. नकाशात बघून उफ्फिझीचा रस्ता शोधून काढत होते. उफ्फिझी गॅलरी सिनोरियाच्या जवळ आहे, आणि सिनोरियाचा रस्ता मला माहित होता, पण ज्या दारातून बाहेर पडलो तिथून त्या रस्त्याला कसे पोचायचे ते नकाशात पाहून चालत चालत शोधत होते. काही मिनिटाने नवरा माझ्या मागे नाही हे लक्षात आले. मागे जाऊन त्याला शोधून काढले. त्याला म्हंटले "तू फोटो काढण्यात इतका मग्नं होतोस की स्थळाचे भान ठेवत नाहीस नी काळाचेही भान ठेवत नाहीस, मला जरा मदत हवी आहे रस्ता सापडवायला." त्यावर केवळ "मी अजून काय काय करत नाही?" असं म्हणून तो पुन्हा शांतपणे फोटो काढू लागला! मी कपाळावर हात मारून घेतला. नकाशात डोकं घालून मी सिनोरियाकडे चालू लागले. नवरा एका डोळ्याने माझ्याकडे नजर ठेवत दुसर्‍या डोळ्याने अव्याहत फोटो काढत होता. मग धावत धावत मला नजरेच्या टप्प्यात आणत होता. अशी लपाछपी खेळत आम्ही साडे बाराच्या सुमारास उफ्फिझीला पोचलो. मी तिकिटाच्या रांगेत उभी राहिले. रिझर्वेशन आधीच झाले होते, तिकिटे हातात घेतली. १ वाजता आम्हाला प्रवेश मिळणार होता त्या वेळात जवळ्च्या बार मधे जाऊन नाश्ता केला.
उफ्फिझी म्हणजे आपले ऑफिस. पूर्वीच्या काळी हे सरकारी कार्यालय होते. आता या इमारतीमधे फिरेंजेच्या प्रसिद्ध चित्रकारांच्या चित्रांचे (फ्लोरेंटाइन आर्ट) प्रचंड संकलन आहे. आत फोटो काढायला परवानगी नाही (हुश्श!!) बहुतेक चित्रे येशुच्या जिवनावर आधारित आहेत. लिओनार्डोचे एक दालन आहे, मात्रं मोनालिसा तिथे नाही. तिचे स्मितहास्य बघायला रोमाला जायला हवे. बोटिचेलीचे जगप्रसिद्ध बर्थ ऑफ व्हिनस मात्र या प्रदर्शनाची शान आहे. उफ्फिझिचे प्रचंड संकलन नुसते डोळ्याखालून घालायला आम्हाला सहा तास लागले. शेवटी चालून पाय इतके दुखले की मिळेल त्या जागी आधी आम्ही विसावलो. उफ्फिझीची अधिक माहिती इथे पहा - http://en.wikipedia.org/wiki/Uffizi
आज आम्ही केकोच्या स्टुडिओमधे जाऊन मोझेक विकत घेणार होतो. पण आता उशीर झाल्यामुळे उद्या येऊ असा निरोप विक्टोरियाला फोनकरून तिच्या मार्फत कळवला.

थकलो असलो तरी संध्याकाळ्चे साडे सातच वाजले होते. बसनी मिकेलएंजेलो पियाझ्झाला गेलो. पायी चालायची मुळीच इच्छा नव्हती. हा पियाझ्झा एका उंच टेकडीवर आहे. खरं तर इथे सूर्यास्तं बघायला यायचे होते. मिकेलएंजेलोला अर्पण केलेल्या हया पियाझ्झावर डेव्हिड्ची प्रतिकृती ठेवली आहे.

झुळ्झुळ्णारा वारा, वर विस्तीर्ण आकाशातले तारे, खाली पसरलेल्या शहराचे लुकलुकणारे तारे आणि अर्नोमधे पडलेले प्रतिबिंब. फिरेंजेचा सरताज मिकेलेंजेलोच्या स्माराकासाठी ही जागा अगदी त्याच तोडीची आहे. आपल्या कलाक्रूतीने अजरामर झालेल्या त्या कलंदर कलाकाराला अभिवादन करून आम्ही पुन्हा बसमधे बसलो.
आजची रात्रं फिरेंजेतली अखेरची रात्रं. या शहराने खुळावले आहे. जड अतःकरणाने आम्ही सामानाची जमेल तितकी बांधाबांध करू लागलो. इथे बघितलेल्या आणि नं बघितल्या गोष्टी मनात घोळत होत्या - गॅलिलिओचे संकलन बघायचे राहिले आहे - ती एक मोठीच हुरहूर आहे. पुन्हा इथे परत येण्याचा विचार पक्का केला आहे... पण उद्या मुक्काम मात्रं हलणार.....

इटली - भाग ३ (फेरफटका फिरेंजेचा)

रात्री साधारण ११ च्या सुमाराला गाडी फिरेंजेला पोचली. आमचे मीरा-कारा नावाचे हॉटेल स्टेशनपासून जवळच असल्याने आम्ही तिथे पायीच जायचे ठरवले. हॉटेल सापडायला फार कठीण नव्हते, पण फुटपाथ खडबडीत होता आणि आमच्या बॅगांची चाके तुटतील की काय अशी भिती वाटत होती. शहराच्या मध्यवर्ती भागातील एका बोळीतले हे इटालियन हॉटेल मी इंटरनेट्वर शोधून काढले होते. (हसू नका, नवर्‍याच्या असंभव वाटणार्‍या सगळ्या अटी पूर्ण होतील अशी जागा मिळणे किती कठीण आहे हे तुम्हाला माहित असते तर हे हॉटेल शोधून काढल्याबद्दल मी बढाया का मारते आहे हे तुम्हाला कळले असते. हा एका स्वतंत्र लेखाचा विषय आहे.)
आता एका दिवसात कोमो, मिलानो ही दोन शहरे बघून, दोन तास बसचा आणि तीन तासाचा आगगाडीचा प्रवास करुन रात्री बारा वाजता हॉटेलमधे स्थिर-स्थावर झाल्यावर तुम्ही काय कराल? झोपायची तयारी कराल, हो की नाही? पण यावेळी नवर्‍याच्या अंगात फार उत्साह संचारलेला होता. झोपायच्या आधी जरा फिरेंजेचा एक फेरफटका मारुन येण्याची इच्छा त्याने प्रदर्शित केली. डाऊनटाऊनमधे हॉटेल असल्याचा त्याला पुरेपूर फायदा उचलायचा होता. घासाघीस करत एका तासात परत येण्याच्या बोलीवर मी त्याच्याबरोबर जायला संमती दिली.
दोन चार पावलं चाललो असू, तेव्हढ्यात एक इंटरनेट कॅफे दिसला. तिथे जाऊन सासरी आणि माहेरी खुषाली कळवली. मग रमत गमत पुढे गेलो. चार-पाच चौक ओलांडले असतील तेव्ह्ढ्यात फ़िरेंजेचा डुओमो दिसला. (आजचा तिसरा डुओमो). डुओमो अर्थातच बंद होता, पण बाहेरच्या बाजूचे नक्षीकाम पहाण्यासारखे होते. नवरा नेहेमीप्रमाणे नुसते फोटो घेत सुटला. ह्ळुहळू माझी एक तासाची मुदत संपत आली तशी मी परत जाण्याची भुणभूण त्याच्या मागे लावली. काही वेळानी तो तयार झाला परत जायला. माझे दिशाद्न्यान त्याच्यापेक्षा चांगले असल्यानी अशा नविन गावात आल्यावर मी माग काढ्त समोर जायचे आणि त्यानी माझ्या मागे यायचे हा शिरस्ता. अशावेळी मी पण माझे कसब दाखवायला उत्सुक असते. पण यावेळी मात्रं स्वत:च्या दिशाद्न्यानाचा फाजील अभिमान मला नडला. परतीचा रस्ता काही केल्या सापडेना. नवर्‍याचं चांगलंच फावलं. मी आपली रस्ता शोधून काढायच्या प्रयत्नात भटकत होते आणि हा शांतपणे फोटो काढ्त सुटला होता. अखेरचा उपाय म्हणून आम्ही एका दुसर्‍याच हॉटेलमधे शिरलो आणि त्यांना कसं जायचं ते विचारलं. त्यांनी आम्हाला एक नकाशाही दिला. नकाशा बघून मी रस्ता का चुकत होते ते कळले. रस्ते एकमेकांना समांतर नसून वर्तुळाला छेद देणारे आहेत. आणि पावलागणिक असलेल्या पियाझ्झांमधे चार पेक्षा जास्तं किंवा कमी रस्ते मिळत असल्यामुळे फ़िरेंजेहा एक भूलभुलैया आहे हे लक्षात आले. नविन गावात गेल्यावर नकाशा घेतल्याशिवाय बाहेर पाऊल टाकणार नाही (duh...) अशी शपथ घेऊन आम्ही हॉटेलकडे रवाना झालो.
अखेर पाठ टेकली तेव्हा रात्रीचे दोन-अडीच तरी वाजले होते......

११ ऑक्टोबर २००६
सकाळी ९.३० ला नाश्ताकरुन आम्ही बाहेर पडलो (अर्थात नकाशा हातात घेऊन). १२ वाजताचे आकाडेमिया गॅलरीचे रिझर्वेशन होते. त्याच्या आधी आम्ही बरीच पायपीट केली आणि precious gems गॅलरी बघायला गेलो. या गॅलरीत मेडिची (रिनासंस) काळातील मोझेक कलाकृतींचे संकलन आहे. (आपल्याकडेही ताजमहाल आणि इतर ठिकाणी या पद्धतीची कलाकुसर आढळते.) विविध रंगी दगडांचे अगदी लहान लहान पापुद्रे काढून त्यांना एकत्र चिकटवून त्यामाध्यमात कलाकुसर केली जाते.

तुकडे मागच्या बाजूने डिंकाने चिकटवलेले असतात. वैशिष्ट्य म्हणजे बघणार्‍याला ते एकसंध चित्रं असल्यासारखेच वाटते.

मग दुपारी बाराच्या सुमाराला आकॅडेमियाच्या लाईनीत उभे राहिलो. आधीच रिझर्वेशन केले होते म्हणून बरे, नाहीतर तासन तास ताटकळत उभे रहावे लागले असते.
आकॅडेमिया हे पूर्वीच्या काळी वास्तुकला चित्रकला व शिल्पकला शिकवण्याचे ठिकाण होते. आज तिथे बहुतांशी ऐतिहासिक काळातील चर्चमधील कलाकुसरींचे संकलन केले आहे. आत जाऊन आम्ही तिथला ऑडियो टूर भाड्यानी घेतला. ते उपकरण हातात घेऊन आणि त्याला जोडलेले हेड सेट कानाला लावून आम्ही पहिल्या दालनात शिरलो. या दालनात येशूच्या जीवनावरील चित्रे आहेत. त्यातले येशूला क्रॉसवरून खाली काढतानाचे चित्रं मला विशेष आवडले. त्या दालानातील चित्रांचा आस्वाद घेऊन झाल्यावर आम्ही दुसर्‍या दालनात शिरलो. तिथली सुरवातीची एक दोन शिल्पे बघत असतानाच आमचे लक्ष दालनाच्या दुसर्‍या टोकाला गेले आणि इतर सर्व सोडून आम्ही मंत्रमुग्ध होऊन त्याच्याकडे बघू लागलो. फिरेंजेचा हिरो, ज्याला बघायाला आमच्यासारखे १० लाख लोक दरवर्षी इथे येतात आणि तासनतास रांगेत उभे रहाता - तो मिकेलएंजेलोचा डेव्हिड! साडेपाच मीटर उंचीच्या, साईड फेसिंग नग्नाकॄती पुतळ्याचा फोटो मी किती वेळातरी पाहिला आहे, पण प्रत्यक्ष बघितल्याशिवाय त्याच्या भव्यतेची आणि अप्रतिमतेची कल्पनाही करता येत नाही. संगमरवराचा तो दगड जणू युगानु-युगे मिकेलएंजेलोचीच वाट बघत होता. दोन कलाकारांनी अर्धवट प्रयत्नं करुन सोडून दिलेला तो दगड इ. १५०१ मधे मिकेलएंजेलोच्या ताब्यात आला. १५०४ मधे पुतळा पूर्ण झाला. त्याबरोबरच मिकेलएंजेलो आणि डेव्हिड हे पश्चिमी संस्कृतीचे मानबिंदु म्हणुन कायमचे इतिहासात जाऊन बसले.

उजवा पाय सरळ, डावा पाय वाकवलेला, चेहरा जरासा वळवून डावीकडे बघणारा डेव्हिड म्हणजे एक अद्भूत शिल्पं आहे. चेहर्‍यावर एकाच वेळी निरागसता आणि गोलायाथसारख्या राक्षसाला पराभूत केल्याचा आत्मविश्वास, डाव्या खांद्यावरून पाठीवर रुळून उजव्या हाताकडे येणारे वस्त्र. शारिराच्या नसा, खळगे, हाडे, मांसलभाग, भुवया, नखे इतकी हुबेहूब की हे दगडातुन साकारले आही यावर विश्वास बसणे कठिण! म्युझियममधील इतर शिल्पे व चित्रेही अप्रतिम आहेत, पण ती अक्षरश: उरकून आम्ही पुन्हा डेव्हिडसमोर येऊन बसलो. तास-दोन तास तरी तिथे बसून अखेर आम्ही बाहेर पडलो.


संध्याकाळी साडेचार वाजता इथली सर्व्हास सदस्य व्हिक्टोरिया आम्हाला सिनोरिया नावाच्या जागी भेटणार होती म्हणून आम्ही तिकडे जायला निघालो. मी नकाशामधे बघत मार्ग काढत पुढे आणि नवरा फोटो काढत काढ्त माझ्यामागे अशी आमची वाटचाल सुरु झाली. आता मला साधारण शहराच्या रचनेची कल्पना आली आहे, तरी मी सारखा नकाशा बघून खात्री करून घेत होते. ठरलेल्या जागी पोचायला जरा उशीरच झाला. व्हिक्टोरिया सिनोरियाच्या समोर आमची वाट्च बघत होती. सिनोरिया ही एक ऐतिहासिक वास्तु आहे. मिडिव्हल काळात सरकारी निवासस्थान, रिनंसन्स काळात मिडिची खानदानाचा महाल आणि आजच्या काळातील मेयरचे घर. व्हिक्टोरिया माहिती देऊ लागली. सिनोरियाच्या दारासमोर डेव्हिडच्या पुतळ्याची प्रतिकॄती आहे. मूळ कलाकॄती आधी इथेच होती, पण एका दंगलीमधे पुतळ्याची हानी झाल्यमुळे तो आकडेमियामधे हलवण्यात आला.

अर्नो नदी फिरेंजेच्या मधून वहाते. नदीवर अनेक पूल आहेत. व्हिक्टोरिया बरोबर चालत आम्ही त्यातल्या सगळ्यात महत्वाच्या पूलावर - पॉन्टेव्हॅकियो वर आलो. एकीकडे सिनोरिया आणि दुसरीकडे पिलात्झो पिट्टी या दोन राजमहालांना जोडणार्‍या या पूलाचे ऐतिहासिक महत्व इतके आहे की दुसर्‍या महायुद्धात अर्नोच्या पलिकडे असलेल्या जर्मन लोकांनी या पूलाची हानी होऊ नये म्हणून विशेष काळजी घेतली. त्यावेळच्या हाणामारीत पॉन्टेव्हॅकियो सोडून इतर सर्व पूल उध्वस्तं झाले. आज पॉन्टेव्हॅकियो पूलावर दोन्ही बाजूनी सोनारांची दुकाने आहे. त्या झगमगाटाने रस्ता उजळून निघाला होता.
पॉन्टेव्हॅकियोवरून अर्नो नदीचा काढलेला फोटो या लेखाच्या सुरवातीला दिला आहे.
अर्नोच्या पलिकडे आल्यावर आम्हाला एक मोझेक कलाकृतीचे दुकान दिसले आणि आम्ही सहज म्हणून आत शिरलो. तिथले मिझेक खूप छान होते पण फार महाग होते. शिवाय आम्हाला त्यातले काही कळत नाही. म्हणून व्हिक्टोरियाला विचारले. तर ती म्हणाली, "माझी एक मैत्रीण मोझेक बनवणार्‍या स्टुडियोअमधे काम करते. मी तिला फोन करून विचारते" त्याप्रमाणे व्हिक्टोरियाने फोन करून आम्हाला तिथे न्यायचे ठरवले. मोझेकचा तो स्टुडियो गावाच्या दुसर्‍या टोकावर होता. चालता चालता आमच्या गप्पा रंगल्या. व्हिक्टोरिया अनेकदा भारतात जाऊन आली आहे. भारतात गेल्यावर तिथले अनोळखी लोकही खूपदा तिच्याबरोबर फोटो काढून घेण्याची इच्छा प्रदर्शित करतात असं ती म्हणाली. त्याचं कारण काय हे तिला कळलेलं नाही. भारतातल्या लोकांना गोर्‍या कातडीचे खूप आकर्षण आहे असे मला सुचलेले कारण मी तिला सांगितले. (ती सांगते ते खोटे नाही हे आम्हाला माहित होते, कारण उदयपूरमधे फिरताना अनेक भारतिय प्रवासी गोर्‍या प्रवाशांबरोबर फोटो काढून घेताना आम्ही पाहिले होते.) रस्त्यात एका जिलाटेरियामधे थांबून विसावा (आणि जिलाटोही) घेतला. साधारण अर्धा तास चालल्यावर आम्ही स्टुडिअयोमधे पोचलो. तिथे जाऊन आम्ही मोझेक निर्मितीची प्रक्रिया पाहिली.
व्हिक्टोरियाची मैत्रिण योको खास ती कला शिकण्यासाठी जपानमधून इटलीमधे येऊन राहिली आहे. गेल्या काही वर्षात तिला इटालियन भाषाही चांगली अवगत झाली आहे. उद्या कदाचित पुन्हा इथे परत येऊन त्यांच्याकडून एखादे मोझेक विकत घेऊ असे ठरवून आम्ही तिथून बाहेर पडलो.


व्हिक्टोरियाचा निरोप घेऊन आम्ही पुन्हा मध्यवर्ती भागाकडे जायला निघालो. तेव्हा आमच्या लक्षात आले की स्टुडियो अगदी इटलीतल्या अस्सल पेठेत असल्यासारख्या जागी आहे. आजूबाजूला आमच्या शिवाय एकही टूरिस्ट नव्हता. व्हिक्टोरिया नसती तर अशी जागा आम्हाला कधीही बघायला मिळाली निसती. पुन्हा एकदा सर्व्हासचे गुणगान करत आम्ही वाटचाल करू लागलो.
एव्हाना चांगलाच अंधार पडला होता आणि मला जाम भूक लागली होती. आज आम्ही इथल्या शाकाहारी रेस्टॉरेंट्मधे जायचे ठरवले होते. ते अगदी दुसर्‍या टोकाला होते. तिथे जायलाच अर्धा-पाऊण तास लागणार होता. म्हणून मी नवर्‍याला म्हंटलं की तू प्लिज पावला-पावलावर फोटो काढू नकोस, आधीच भूकेने जीव कासविस झाला आहे. पण ऐकेल तर तो नवरा कसला? "आपण इथे पुन्हा कधी येणार? एक दिवस भूक सहन केली तर काही बिघडणार नाही" हे ऐकवून त्याने उलट मलाच गप्पं केले. चालत चालत आम्ही डुओमो पर्यंत येऊन पोचलो. आता तर तो अगदी पावलापावलावर थांबून फोटो काढू लागला. त्यामुळे आमच्या प्रवास जास्तच कूर्मगतीने सुरू झाला. अजून खूप पल्ला शिल्लक आहे असं मी त्याला बजावलं तरी त्याच्या चेंगटपणात काही फरक पडला नाही. असो.
जेवण यथातथाच होते, सांगण्यासारखे काही नाही. त्याऐवजी जवळच कुठे तरी जेवलो असतो तर बरं झालं असतं असं वाटलं. मग थकलेल्या पायांनी पुन्हा हॉटेलात जायला निघालो. हॉटेलच्या गल्लीच्या कोपर्‍यावर विसावून जिलाटोचा आस्वाद घेतला. उद्या उफ़्फ़िझी म्युझियममधे काय काय बघायला मिळेल त्याची स्वप्नं रंगवत असतानाच डोळा लागला.

इट्ली - भाग २ (लेक कोमो, मिलानो व फ़िरेंजेला प्रयाण)

आता पुढचं वर्णन लिहिण्याच्या आधी मी तुम्हाला काही नविन शब्द सांगणार आहे. ते तुम्ही नीट लक्षात ठेवा हं - कारण पुढे मी ते पुन्हा पुन्हा वापरणार आहे.

डुओमो - गावातलं मुख्य चर्च
पियाझ्झा - चौकातील मोकळी जागा. तिथे सहसा वाहनांना प्रवेश नसतो. ही जागा फ़ार मोक्याची असते. कोणाला भेटायचं असेल तर अमुक तमुक पियाझ्झाला या असं म्हणतात.
बार - इटलीतला बार म्हणजे साधे कोपर्‍यावरचे हॉटेल. त्यामुळे सकाळी सकाळी आम्ही बार मधे शिरलो असं मी लिहिलं तर चक्रावून जाऊ नका. इटलीत पावलागणिक आढळणार्‍या या बार मधे कॉफ़ी, पास्ता, आइसक्रिम असं सगळं मिळतं (बियर वगैरे सुधा मिळते, पण तो मुख्य उद्देश नाही.) सगळ्यात महत्वाची गोष्टं म्हणजे बार मधे उभ्या उभ्या खायचं. तीच वस्तु बसून खायचे दसपट पैसे पडतात.
जिलाटो - आइसक्रिम (विशेषत: दूध नसलेले आइस्क्रिम - फ़ळांचा रस आणि बर्फ़ापासुन बनवलेले).बार प्रमाणेच या जिलाटोची दुकानं जिथे तिथे आढळतात.
व्हिगन पासपोर्ट - या पुस्तकात जगातल्या प्रत्येक महत्वाच्या भाषेत व्हिगन लोकांना त्या प्रदेशात काय काय चालते आणि काय चालत नाही ते लिहिले आहे. (मराठी पानावरील "आम्हाला दह्यातली कोशिंबिर चालत नाही" हे वाक्य वाचुन माझा त्या पुस्तकावर खुपच विश्वास बसला)

१० ऑक्टो. २००६
आज सकाळी नवरा चक्कं माझ्या आधी उठ्ला. अल्बर्टोंच्या घराशेजारील चर्चने सकाळी सात वाजता जोरदार घंटानाद केल्यामुळे त्याची झोप उडाली असेल. त्याच्या पाठोपाठ मी ही उठून तयार झाले. न्याहारी करुन आम्ही बाहेर पडलो. काल काढ्लेली बसची तिकिटे घेऊन आम्ही बस-स्टॉपवर जाऊन उभे राहिलो. कालच्या सारखी आज तरी चुकू नये म्हणुन चांगले १५ मिनिटं आधी जाऊन उभे राहिलो. स्टॉपवर एक आजोबा उभे होते. आम्हाला बघताच, त्यांनी नवर्‍याला त्यांच्या जॅकेट्ची चेन लावून मागितली. मग जरा आजोबांच्या अंगात ऊब आल्यानंतर आमचा संवाद सुरू झाला - डिक्शनरीच्या मदतीनी. आजोबांना बरच काही बोलायचं होतं. बस येईपर्यंत तुम्ही कुठ्ले, आम्ही कुठले आणि कुठे जाणार याच्या व्यतिरिक्तं खालील संवाद पूर्ण झाला
आजोबा:ही तुझी बायको आहे का?
नवरा:हो.
आ:मुलं कुठे?
न:मुलं नाही - आत्ताच लग्नं झालं मागच्यावर्षी
आ:माझी बायको वारली
आम्ही दोघं: अरे अरे फ़ार वाईट झालं (मग आम्हाला एक की चेन दाखवली - त्याच्यावर आजींचं नाव लिहिलं होत.)
मधेच सायकलवरुन जाणार्‍या एका दुसर्‍या एका आजोबांना त्यांनी थांबवले आणि त्यांना ती की चेन पुन्हा दाखवली. आजोबांना आजीची बरीच आठवण येते म्हणायची - मी मनात म्हंटलं. त्या दुसर्‍या आजोबांची पत्नीपण निवर्तल्याचे या आजोबांनीच आम्हाला सांगितले, मग आम्ही पुन्हा एकदा हळ्ह्ळ व्यक्तं केली.
नवरा: आम्हाला इटालियन बोलता येत नाही, अगदी थोडं थोडं येतं.
आ:किती दिवस रहाणार आहात?
न:आठ दिवस
आ: अरे, तोपर्यंत चांगलं बोलता येईल.
एव्हढ्यात बस आली आणि आम्ही सगळे बसमधे चढलो. आत शिरताच तिकिटे यंत्रात घालून शिक्कामोर्बत करुन घेतली. बस निघाली तशा आम्ही पुढ्च्या काही अंतरावरच्या खाणाखुणा लक्षात ठेवल्या, परत येताना चुकायला नको म्हणून. साधारण तास भरात कोमोला पोचलो. कोमो अगदी स्वित्झर्लंडच्या सीमेवरचे नयनरम्यगाव. या गावावरुन स्वित्झर्लंड्च्या सौंदर्याची कल्पना करता येत होती. गावाच्या मधोमध एक मोठा तलाव आहे - अर्थातच लेक कोमो हे त्याचे नाव. बस अगदी तलावाच्या काठापर्यंत जाते. तलावापासून बाजूच्या पर्वतांवर वस्ती पसरलेली आहे. तलावावर फ़ेर-फ़टका मारून आम्ही डुओमोकडे मोर्चा वळवला.

लेक कोमो-->


कोमोचा डुओमो आणि त्याच्या बाहेरचा पियाझ्झा



जिलाटोचे दुकान



कोमोच्या पियाझ्झात भाजीचे दुकान, वाद्यं वाजवुन किंवा पुतळ्यासारखा वेष करुन अगदी स्तब्ध उभे राहणारे काही कलाकार होते. म्हातारी मंडळी सायकलवरुन इकडुन-तिकडे जात होती, मुले दप्तरे पाठीला अडकवुन घरी जात होती. ही सगळी चहल-पहल पाहून मी अगदी हरखून गेले. नवर्‍याला म्हंटलं, "आपण अमेरिका सोडून इथेच रहायला येऊ. मला अमेरिकेतल्या डिसकनेक्टेड आयुष्याचा अगदी कंटाळा आला आहे." माझा विचार त्याला मुळीच पटला नाही, असो. (मला तरी कुठे आवडतं त्यानी माझ्या देशाला नावं ठेवलेली?) तर गावाचा एक फ़टका मारुन आम्ही पुन्हा बसस्टॉपकडे आलो. बस तयारच होती. एक वाजता अल्बर्टोपण घरी पोचाणार होते. त्या दरम्यान कोमो बघुन येण्याचा आमचा बेत छान पार पडला. दुपारी इथून मुक्काम हलवायचा आणि जमेल तेव्हढे मिलानो पाहून फ़िरेंजे गाठायचे असा आजचा उरलेला कार्यक्रम आहे.
आम्ही घरी पोचून सामानाची आवरा-सावर करेपर्यंत अल्बर्टोपण कामावरुन परत आले. त्यांना आमच्या लग्नाची व्हिडियो दाखवली. ती त्यांना खूप आवडली. तेव्हढ्यात आमच्या गाडीची वेळ झाली. अल्बर्टोंनी आम्हाला स्टेशनवर पोचवले. गाडी आली तसा आम्ही त्यांचा निरोप घेतला. जाताना शेवटी पुन्हा त्यांच्या घरी जायचा विचार आहे.

कर्डोनाला गाडी बदलून आम्ही मिलानला पोचलो. सेंट्र्ल स्टेशनपर्यंत सब-वे नी जाऊन तिथे लॉकर रूममधे बॅगा ठेवल्या. फ़िरेंजेकडे जाणार्‍या गाड्यांची चौकशी करून पुन्हा सब-वे कडे आलो. वाटेत तोंडात टाकायला चेस्टनट विकत घेतले. हे सगळे होईपर्यंत दुपारचे ४ वाजले होते. अल्बर्टोंनी आम्हाला काय काय बघता येईल त्याची माहिती दिली होती. आधी डुओमो बघावा आणि नंतर जसा वेळ मिळेल तशी इतर ठिकाणं बघावी असा विचार करुन डुओमोकडे जाण्यार्‍या सब-वेमधे बसलो.
सब-वेतून बाहेर पडून रस्त्यावर आलो तर काय, प्रचंड आकाराचा डुओमो पुढे उभा ठाकलेला. ताजमहालाशी तुलना करता येइल इतकी भव्य वास्तु बघुन खुपच आश्चर्य वाटले. या डुओमोला जगातले चौथे मोठे कॅथिड्रल म्हणुन स्थान आहे. बाहेरुन डागडुजी सुरू आहे, तरी आत जायला परवानगी आहे. या डुओमोमधे येशूच्या क्रॉसचा एक खिळा आहे आणि कॄसिफ़िकेशनच्या वेळेचे इतर काही अवशेष जतन करून ठेवलेले आहे (असे म्हणतात) नक्षीदार भिंती, गॉथिक शैलीतल्या सुबक कमानी यांनी परिपूर्ण अशा या डुओमोच्या बांधकामाला थोडी-थोडकी नाही, तब्बल ३५० वर्षे लागलीत. आतून चर्च बघण्यासारखे असले तरी सर्वात विशेष भाग म्हणजे चर्चच्या वरच्या भागात - छतावर बनवलेली नगरी!! वरती जायला लिफ़्ट किंवा पायर्‍यांचा वापर करता येतो. आधी मला वाटलं (विशेषत: लिफ़्ट्चे सहा युरोचे तिकिट काढताना) की वरती जाण्यात काही फ़ार तथ्य नसावे - पण एकदा वरती पोचल्यावर मात्र आश्चर्यानी तोंडात बोटे घालायचीच वेळ आली. साधारण वीस मजले उंचावर असलेल्या वरच्या भागात फ़ारच कल्पक आणि भन्नाट कलाकृती साकारण्यात आल्या आहेत. जणू आकाशात एक नगरी असावी असे देखावे तयार करण्यात आले आहे.
ह्या फ़ोटोंवरुन तुम्हाला थोडी कल्पना येईल:
या लेखातले सगळ्यात वरचे चित्रं - स्टेशनमधुन बाहेर आल्यावर दिसणारा डुओमो. (समोरचा भाग दुरुस्तीकरता झाकला आहे)

डुओमोच्यावरचे काही फ़ोटो :






वरुन दिसणारे खालचे दृष्य:


ह्ळुह्ळू चढ्त आम्ही अखेर अगदी वरती पोचलो. खाली पसरलेले मिलान शहर, डुओमोची शिल्पकृती आणि दूरवर दिसणारी आल्प्सची पुसट पर्वतरेखा. डोळ्याचे पारणे फ़िटवणारे ते दृष्य आम्ही मनात आणि कॅमेर्‍यात साठवुन ठेवले आहे. तिथे उभे राहून आम्ही ज्या काळात डुओमो बांधला त्या काळाचा आणि त्या हुन्नरी कलाकारांचा विचार करत होतो. हे सगळं असं बांधायचं असं कोणाच्या सुपिक डोक्यात आलं असेल? त्याला कोणी मान्यता दिली असेल? जिवावर उदार होऊन कोणी ती कल्पना साकारण्याचा विडा उचलला असेल? ह्या सगळ्या प्रश्नांची उत्तरं देणारे डुओमो म्युझियम सद्ध्या बंद आहे. पण वेळ मिळेल तेव्हा या डुमोमोच्या प्रोजेक्ट्ची अधिक माहिती मिळवायची असं मी ठरवलं आहे.

डुओमो बघून होईस्तवर सहा वाजले होते. दुसरं काही बघायला वेळ नव्हता आणि पोटातले कावळेही जागे झाले होते. म्हणून जवळच्याच एका पिझ्झेरियात शिरलो. सेविकेला व्हिगन पासपोर्ट दाखवला. तो वाचून तिने बर्‍याच वेळा मान हलवुन "सी, सी" (होय, होय) असे म्हंटले आणि आम्हाला बसायला टेबल दिले. इटलीत हॉटेलमधे खाण्याचा हा पहिलाच प्रसंग आणि आम्ही अर्थातच पिझ्झा ऑर्डर केला.
हा पहा आमचा इटलीतला पहिला पिझ्झा:

पिझ्झा खाऊन तृप्त होऊन आम्ही पुन्हा सबवे पकडून सेंट्रल स्टेशन गाठले. सामान लॉकरमधून बाहेर काढले. फ़िरेंजेची तिकिटे काढली तोपर्यंत गाडीची वेळ झालीच. युरो-स्टार गाडीत बसून आम्ही फ़िरेंजेकडे निघालो...


क्रमश:

इटली - भाग १ (मिलानो)

आमच्या लग्नाचा पहिला वाढदिवस युरोपमधे कुठे तरी साजरा करायचा असं आम्ही आधीच ठरवलं होतं. म्हणजे या प्रोजेक्ट्ची कन्सेप्ट फ़ेज आम्ही आधीच पूर्ण केली होती. पण नेहेमीप्रमाणे रिसर्च मधे इतक वेळ वाया घालवला की एक्झिक्युशन करायची वेळ आली तरी आमचे बेसिक प्लॅनिंगही झाले नव्ह्ते! हो-ना करता करता, अनेक वेळा प्लॅन बदलवत (कधी कधी तर दौराच रद्द करायची भाषा असायची) अख्रेर ८ ऑक्टोबरला आम्ही विमानात बसलो.
मिलान (मिलानो)ला एक रात्रं थांबुन मग फ़्लोरेन्स (फ़िरेंजे)ला जायचे, तिथे ३ रात्री मुक्काम करुन सिएनाला जायचे, तिथुन कार भाड्याने घेऊन टस्कनी आणि अम्ब्रियाच्या कंट्रीसाईड्मधे भटकायचे असा साधारण कार्यक्रम होता. सिएना सोडुन इतर प्रत्येक ठिकाणि रहाण्याची व्यवस्था (सर्व्हास होस्ट किंवा हॉटेलचे बुकिंग ) झाली असल्याबद्द्ल आम्हाला स्वत:चाच अभिमान वाटत होता! हसु नका, मळलेल्या वाटेने जायचे नाही ठरवले की या सगळ्या गोष्टींना खुप वेळ लागतो. (इटलीचा व्हिसा मिळवण्यासाठी मी केवळ काही तास घालवुन बेस्ट वेस्टर्नची रिझर्वेशन्स केली होती, पण ते खुपच टिपिकल झाले असते, म्हणुन अर्थातच व्हिसा मिळाल्यावर ती रद्द केली. )
प्रत्येक ठिकाणी किमान एक तरी सर्व्हास होस्ट आम्हाला भेटणार आहेत, ह्याचे श्रेय माझ्या नवर्‍याला जाते. देशाटन करताना प्रेक्षणिय स्थळे व स्मारके यांच्या बरोबरच तिथले सामान्य जन-जीवन जवळुन पहाण्याची संधी मला तितकीच महत्वाची वाटते. जगभरातल्या प्रवाशांना अशी संधी उपलब्ध करुन दिल्याबद्द्ल सर्व्हासचे (http://www.servas.org) आभार मानवे तितके थोडेच!
रॅले ते मिलान विमान प्रवास विनासायास पार पडला. सकाळी ९ वाजता मिलानच्या मालपेन्झा एअरपोर्टवर उतरलो. इथे आम्ही सर्व्हास होस्ट अलबर्टो यांच्या घरी रहाणार आहोत. त्यांनी दिलेल्या सुचनांप्रमाणे आम्ही एअरपोर्टच्या बाहेर येऊन मिलान शहराकडे जाणार्‍या माल्पेन्झा एक्स्प्रेस या गाडीत बसलो. बोव्हिसोला गाडी बदलुन इन्व्हेरिगोला जाणार्‍य गाडीत बसलो. साधारण अर्ध्या तासाच्या त्या प्रवासात मी खिडकीबाहेर बघत होते, आणि नवरा त्याच्या सवयीप्रमाणे सहप्रवाशांशी गप्पा करण्यात गुंतला. बाहेर झरझर पालटणार्‍या द्रुष्यांमधे काही छोटी घरे, काही मोठी, काही अपार्टमेंट, मधेच एखादे शेत आणि अधुन-मधुन फ़ॅक्टरीवजा इमारती. प्रत्येक इमारत वेगळी. अमेरिकेतल्या सारखा साचेबंदपणा नाही.
इकडे नवरा सहप्रवाशांना त्यांच्याच प्रदेशाबद्द्ल माहिती सांगुन त्यांना ओशाळवाणे करुन सोडत होता (अशी संधी तो कधीही सोडत नाही)
इन्व्हेरिगोला गाडीतुन उतरत नाही तोच अलबर्टो हसतमुखाने फ़लाटावर आमचं स्वागत करायला आले. मग त्यांच्या कारमधे बसुन त्यांच्या घरी निघालो. मिलानच्या उत्तरेला वसलेले हे हिलस्टेशनवजा टुमदार गाव त्यावेळी अगदी झोपाळु, स्वप्नमय वाटत होते. वळणावळणाच्या अरुंद रस्त्यावरुन जाताना मला अमरावतीतल्या बुधवाराचीच आठवण आली. एका ठिकाणी तर रस्ता इतका अरुंद की विरुद्ध दिशेनी जणार्‍या गाड्या समोरा-समोर आल्या, तर एका गाडीला रिव्हर्स घ्यावे लागते. रहदारी तुरळक असल्याने ते शक्यही होते.
इन्व्हेरिगोचे अरूंद रस्ते बघा-->


घरी पोचताच हात-पाय धुवुन स्वच्छ होईपर्यंत अलबर्टोंची स्वयंपाकाची लगबग सुरु झालेली होती. इकडे नवर्‍याने सर्व्हासच्या नियमाप्रमाणे आमचे ओळखपत्र तसेच स्वत:चे खास अलबर्टोसाठी तयार केलेले पाककलेचे पुस्तक भेट म्हणन सादर केले. ते पाहुन अलबर्टो जाम खुष झाले.
इटालियन जिवनात खाणे, पिणे आणि खिलवणे याला खुप महत्व आहे (अमेरिका याच्या अगदी विरुद्ध!!) तर इकडे अलबर्टो आमच्यासाठी क्रोस्टिनि (छोट्या टोस्टवर उन्हात वाळवलेले टोमॅटो इ. ) चा पहिला कोर्स व स्पाघेटीचा दुसरा कोर्स बनवत असताना आमच्या गप्पाही चांगल्या रंगल्या होत्या. अलबर्टोना इंग्रजी बर्‍यपैकी येते आणि उरलेले संभाषण आम्ही डिक्शनरीच्या साहाय्याने पूर्ण करत होतो. अलबर्टोचे खानदान मुळ्चे इथलेच असुन त्यांचे सगळे नातेवाईक इथुन चाळीस किमीच्या परिघात आहेत. इतक्या अस्सल इटालियन माणसाच्य स्वयंपाकघरात बसुन त्याने स्वत: रांधलेले जेवण खाताना आम्ही अगदी भारावुन गेलो. पहिल्याच दिवशी इथे आल्याचे सार्थक झाले असे वाटु लागले आहे.

अल्बर्टोंची क्रोस्टीनी बघा---->


अलबर्टो हे व्हेजिटेरियन आहेत. सर्व्हासही व्हिजिटेरियन लोकांची संघटना नसली तरी त्यामानानी व्हेजिटेरियन लोकांचं प्रमाण सर्व्हासमधे बरंच आढळतं. त्यामुळे प्रामुख्याने मांसभक्षण करणार्‍या देशांमधेही आम्हाला व्हेजिटेरियन सदस्य मिळ्ण्यात कुठलीही अडचण येत नाही.

अलबर्टोंचे तीन मजली प्रशस्त घर आहे. आमच्या ताब्यात सगळ्यात खालचा मजला आहे. स्वत: इंटिरियर डेकोरेटर असल्याने घरात अपारंपारिक पद्ध्तीची अतिशय सुसंगत सजावट केली आहे. घराच्या मागे मेंढ्यांचे एक कुरण आहे. स्वयंपाकघराच्या गॅलरीतुन गवतावर चरणार्‍या मेंढ्या, पलिकडल्या टेकड्यांवरील टुमदार घरे व झाडी आणि वर मोकळे आकाश असे विहंगम दृष्य दिसते. मेंढ्यांच्या गळ्यातील घंटांचा मंजुळ आवाज वातावरणात भर घालत असतो.
जेवणे आटपल्यावर आम्ही दोघांनी परिसराचा एक फ़टका मारला. दुपारी अलबर्टोंना कामावर जायचे होते. जाताना त्यांनी आम्हाला तिथुन जवळच असलेल्या लेक कोमोला कसे जायचे ते सांगितले होते. आणि कामावर जाताना किल्ल्याही आमच्या स्वाधीन केल्या! (धन्य सर्व्हास!!!)
तर आम्ही आधी झोप काढावी की लेक कोमोला जावे यावर जरा उहापेह करुन लेक कोमोला जायचे असे ठरवले. इटली मधे बसची तिकिट सिगरेट्ची दुकाने (तबाची शॉप) किंवा बार इ मधे विकतात. ती आधी काढुन आणायची आणि मग बसमधे बसायचे. तिकिट काढताना दुकानदारिणीचे मोडके इंग्लिश आणि आमचे मोडके इटालियन यामुळे देवाण घेवाण करण्यात जरा उशीरच झाला. धावत पळत बस स्टॉपवर पोचतो तर काय, बस अगदी डोळ्यासमोरुन निघुन गेली!! मग नुसतीच इकडे तिकडे भटकंती केली. थोड्याच वेळात नवर्‍याने तो फ़ार थकला असल्याचे ऐलान केले, म्हणुन आम्ही घरी परतलो. त्याला विमानात अजिबात झोप लागत नाही, आणि मी झोपेशिवाय दुसरं काहीही करत नाही. वाचन, सिनेमा पहाणे वगैरे गोष्टी करणे म्हणजे विमानातील वेळेचा अपव्यय आहे असं माझं स्पष्ट मत आहे. बरेचदा तर विमान उडायच्या आतच माझी डुलकी सुरु झालेली असते, आणि खाण्यापिण्यासाठी मी महत्प्रयासानीच जागी असते. पण त्यामुळे मुक्कामाच्या ठिकाणी पोचल्यावर मी आगदी ताजी-तवानी असते.
असो. नवरा झोपला असतानी मग मी रिक स्टिव्हच्या पुस्तकातुन फ़िरेंजेची माहिती वाचली आणि उद्या तिथे पोचल्यावार काय काय करायचे त्याचा साधारण आराखडा तयार केला. तिन्हीसांजा झाल्या, तशा मेंढ्यांच्या घंटाचा आवाज जोरात येऊ लागला म्हणुन गॅलरीत जाऊन पाहिलं तर काय, मेंढपाळाच्या मागुन एका मागोमाग मेंढ्या घरी जायला निघालेल्या दिसल्या. मावळतीची किरणे, हिरवे गार कुरण आणि बांधावरुन जाणारा मेंढ्पाळ, त्याची कुत्री, मेंढ्या आणि घंटाचा मंजुळ नाद - इतके विहंगम दॄष्य असुन नवरा एका संदर फ़ोटोला मुकला आहे असे वाटले. त्याला उठवावे असा (दुष्टं) विचारही एकदा मनात आला. पण एव्हाना मेंढ्या बर्‍याच दूर गेलेल्या होत्या.
अंधार पडला तसे अलबर्टो कामावरुन परत आले आणि नवराही जागृतावस्थेत परत आला. त्या दोघांची स्वयंपाकघरात लगबग सुरु झाली. मी पण लुड्बुड करुन त्यांना मदत केल्याचा आव आणत होते. हसत खेळत गप्पा करता करता जेवण सुरु झाले. इटालियन जेवणामधे सगळे पदार्थ एकदम नं वाढता एक एक कोर्स वाढायची पद्धत आहे. ऍंटिपास्तो, प्रिमो, सेकंडो अशी त्याला क्रमिक नावेही आहेत. आणि प्रत्येक कोर्स झाला की नविन बशा, चमचे घ्यायचा रिवाज आहे.
अनेक विषयांवर गप्पा ठोकुन अखेर आम्ही झोपायची तयारी केली. अलबर्टोच्या अगत्याने इट्लीतला पहिला दिवस तर फ़ारच छान गेला होता. उद्या काय काय करायचे त्याची स्वप्नं रंगवत आम्ही निद्रेच्या स्वाधीन झालो.

पूर्बयी

मावळतीच्या वेळी पाखरं घराकडे परतु लागतात. त्याला हिंदीमधे पूर्बयी असा शब्दं आहे. इटली आणि भारताचा प्रवास आटपुन परतीच्या प्रवासात हा शब्दं आठवला, आणि डोक्यात विचारांचे काहुर माजलं. दरवर्षी नविन घरटं बनवणार्‍या पाखरांना जुन्या घरट्याची आठवण येते असेल का? माझे भारतात जाणे पूर्बयी, की तिथुन येणे पूर्बयी? (नवर्‍याला मराठी येत नाही हे एक बरंच आहे - मला असा प्रश्नं पडला आहे हे वाचुन त्याला किती वाईट वाट्लं असतं.)
नवर्‍याबरोबर इटलीची भ्रमंती करुन झाल्यावर त्याला सोडुन मी भारतात गेले. आप्तेष्टांबरोबर काही दिवस घालवुन, दिवाळी साजरी करुन परत आले. घरी आल्यावर नवर्‍याने विचारले तुला आपल्या घराची आठवण आली का? मी त्याला म्हंटलं तुझी आठवण नक्कीच आली. जिवलगांच्या सहवासात सुखसोयींचा अभाव जाणवत नाही हे त्याला अजुन अनुभवायला मिळालेलं नाही. असो.
आमचा प्रवास सुखाचा झाला, खुप मजा केली, दिवाळीचा फ़राळ, फ़टाके, रांगोळ्या, पणत्या, लक्ष्मीपुजन, पाडवा, भाऊबिज या सगळ्याचा मनमुराद आनंद घेऊन परत आले.
इटलीच्या प्रवासातील अनुभव लिहायला आता सुरुवात करणार आहे - वाचत रहा.

भेटु लवकरच!!!

आम्ही आता गावाला जाणार आहोत. सध्या सामानाची बांधाबांध सुरु आहे. या प्रवासाला लागणार्‍या वस्तु म्हणजे एक वैताग असतो. महत्वाच्या, पण कधी काळीच लागतील म्हणुन अगदी कुठे तरी कोपर्‍यात दडवलेल्या असतात. आणि गरज पड्ली तेव्हा बघायला गेलं तर कधीही सापडत नाही. शेवटी पळापळ करुन नविन विकत आणाव्या लागतात. त्यातुन आमच्या घरी वस्तु गहाळ झाल्या, की त्याचं खापर माझ्याच माथी मारलं जात असल्यामुळे बॅटरी चार्जर शोधुन काढणे किंवा नविन विकत आणणे हे माझ्या कामाच्या यादीत समाविष्टं झालेलं आहे.

तर आता या प्रवासात आम्ही काय काय केलं ते परत आल्यावर तुम्हाला सांगेनच.
पण गावाला गेले आहे म्हणुन त्या दरम्यान आपली भेट अगदीच होणार नाही असं नाही बरं का!! कुणी सांगाव? कदाचित मी तुमच्याच गावात येणार असेन?
आणि हो - जर आपली भेट नाहीच झाली आधी - तर तुम्हा सर्वांना दिवाळीच्या मन:पुर्वक शुभेच्छा!!!!

दया-रुपी पणत्यांच्या प्रकाशाने
हिंसेचा काळोख मिटुन
शांततेची दिवाळी साजरी व्हावी!!!!

झिकर चांदण्यातले

या आठवड्यात कारबरोमधे सुफ़ी फ़ेस्टिवल होता. शुक्रवारी रुमीच्या कवितांचे वाचन आणि गायनाचा कार्यक्रम होता.रुमीच्या कविता आम्हाला दोघांनाही खुप आवडतात आमच्या लग्नाचा आणाभाका (Vows)मधे आम्ही त्यांचा समावेशही केला होता.
कार्यक्रम खुप छान झाला. शेवटी आम्ही उगाच रेंगाळत उभे होतो, तेव्हा कोणीतरी सांगितले की दरवेशी जिथे मुक्काम ठोकुन आहेत त्या गावाबाहेरच्या राहुट्यांजवळ शेकोटी पेटवुन झिकर होणार आहे. झिकर म्हणजे आपला गरबा असतो तसे गोल करुन केलेले सामुहिक न्रुत्य. त्यांचे अध्यात्मिक गुरु मधे उभे राहुन त्यांच्या भाषेतल्या मंत्राचे उच्चार करतात आणि सगळे त्यात आवाज मिसळ्तात. साथीला डफ़, इतर वाद्ये असतात. हळुहळु जसा रंग चढु लागतो तसे दरवेशी गोलामधे येउन गिरक्या घ्यायला लागतात.
सगळी हौशी मंडळीं राहुट्यांकडे रवाना झाली. आम्ही पोचेपर्यंत झिकर सुरुही झाला होता. वर आकाशात लुकलुकणारे असंख्य तारे, शेकोटीची उब, रुमीच्या कविता आणि डफ़लीवरची थाप - झिकर चांगलाच रंगला होता.
त्या तालावर आठवणींच्या लाटाही उचंबळुन येत होत्या - क्षणात मन अनेक वर्षे मागे गेले. हिमालयाच्या आणि सातपुड्याच्या भ्रमंतीमधे शेकोट्या पेटवुन म्हंटलेली वेगवेगळ्या भाषांमधली गाणि, रचलेला गर्बा , दिवसभर चालुन थकलेल्या जिवांना दिलासा देणारा बोर्नव्हिटा किंवा गरम चहाचा कप, जिवाभावाचे मित्रं मैत्रिणि...
दूर देशात राहुन, यांत्रिकी आयुष्यात तो अनुभव पुन्हा कधी येईल असे ध्यानीमनीही नव्हते....!!!


(फ़ोटो सौजन्य : http://dilipb.smugmug.com)

राग अमरावती

आश्चर्य वाटलं नं?

अमरावती हे माझ्या गावाचेच नाही तर एका रागाचेही नाव आहे - रागकोष चाळता चाळता अचानक कळले.
रागकोषात याचे वर्णन असे आहे -
थाट खमाज - औडव-संपूर्ण, वादी ग संवादी ध , नि कोमल
आरोह: सा रे ग म ध सां
अवरोह: सां नि ध प म ग रे सा
गान समय : रात्रीचा दुसरा प्रहर.

बागेश्री, हंसध्वनी आणि मांड

बसंत बुखारीनंतर बागेश्री, हंसध्वनी आणि शिवाय मांड इतकं सगळं ५ दिवसात शिकुन मी शार्लेटहुन परत आले आहे. शिवाय मिंड्कारी, लयकारीचे वेगवेगळे ढंग!!! या सगळ्याची प्रॅक्टिस करायला काही महिने जातील.
इंद्रजित खुपच डाउन टु अर्थ आहेत, आणि हातचं काहीही नं राखता शिकवायला तयार.
गेल्यावर त्यांच्या पाया पडा वगैरे गोष्टी मुळीच कराव्या लागत नाहीत. एकदम इझी गोइंग.

बागेश्री हा राग माझा आवडता राग, त्यातुन हा राग मी आधी पं हबीब खानांकडुन सतारीवर आणि गाण्यात सरला बाईंकडे शिकले असल्यानी पटापट शिकता आलं. नुकत्याच एका कार्यक्रमात मी वाजवला पण होता. आता नविन शिकलेली मिंड्कारी आणि लयकारी आधी बागेश्रीतच वाजवुन बघणार आहे.

रविवारी इंद्रजितच्या शिकवणीची एक व्हिडियो पण तयार केली आहे. त्याची DVD मला लवकरच मिळेल आशी आशा आहे.
सतारी सारखं वाद्य अमेरिकेतल्या अशा छोट्या गावात शिकायचं म्हणजे असंच काही तरी करत शिकावं लागणार. डरहॅमला आल्यापासुन गाण्याचा क्लासही सुटला आहे - अवेळी सुरु केलेली ही संगीत साधना अशी अधांतरीच रहाणार आहे!!!!

बसंत बुखारी

शास्त्रिय संगीत शिकण्याचे खरे वय म्हणजे ४ ते २०. लहानपणापासुन ऐकण्याची आवड असली तरी शिकण्यावर कधी भर दिला नव्हता. एक मैत्रिणीच्या आग्रहाखातर ७-८ वर्षापुर्वी सतार शिकायला सुरुवात केली - आता या मैत्रिणिला सतार शिकायचीच का हुक्की आली, आणि तिने तिच्याबरोबर मी ही शिकायला जावे असे का ठरवले आणि त्या निर्णयाला मी का मान्यता दिली हे आम्हाला दोघींनाही सांगता येणार नाही. मैत्रिणीने सतारीला केव्हाच रामराम ठोकला आहे - मी मात्रं अजुनही काहीतरी तुणतुण वाजवायचा प्रयत्नं करते आहे.

इंद्रजित बॅनर्जी शार्लेट्ला आले आहेत म्हणुन मी ही आठवडाभर एथे मुक्काम ठोकुन आहे. पहिल्याच दिवशी त्यांनी मला बसंत बुखारी शिकवायला घेतला. नुसता आरोह अवरोह वाजवुन दाखवत असतानाही त्यांचा प्रत्येक स्वर दमदार आणि सौंदर्याने नटलेला आहे हे माझ्या लक्षात आले. म्हणुन मी त्यांना म्हंटलं की मला फ़ार पाठांतर नं देता सौंदर्यात भर पडेल असं काही तरी शिकवा. त्यामुळे सध्या मी विविध प्रकारचे मिंड, क्रंतन ई शिकण्याचा केविलवाणा प्रयत्नं करते आहे.
त्यातुन ते भारतात परत गेल्यावर मी काय करायचं हा प्रश्नं आहेच.

हजारो ख्वाईशे ऐसी की हर ख्वाईश पे दम निकले....

रे नि सा - रे ग - ग - म ग म (क्रिंतन) ग(मिंड) सा......
- - -