बाळाचे आगमन - भाग ८ नविन घडामोडी

हो ना करता करता चॆपेल बाईंकडून बर्थ सेंटरमधे बदली करून घेतली, तेव्हा २८ वा अाठवडा सुरू होता. तिथे मग नियमित तपासण्या सुरू झाल्या होत्या. बर्थ सेंटरमधे तपासणी फारच चांगल्या पद्धतीने व बराच वेळ चालायची.

साधारण ३० व्या अाठवड्यात पोटात हालचाल जरा जास्तच होतेय असं लक्षात अालं. बाळ लवकर येणार अाहे, बांधकाम अाटपव असं नवऱ्याला सांगून पाहिलं पण काsही उपयोग झाला नाही. पहिलं बाळ सहसा उशीरा येतं, म्हणजे अापलंही उशीराच येणार अाहे असं मला समजावून त्याने अाणखी कामांच्या यादीत भर टाकली!!!!

३०व्या अाठवड्यात अाम्हा दोघांचा लमाझ बर्थिंग क्लास सुरू झाला. या क्लासमधे early labor, active labor अाणि pushing या स्टेजेसची माहिती सांगितली जाते. प्रत्येक स्टेजमधे काय करावे, दवाखान्यात जायची वेळ कोणती, active labor मधे साथीदाराने काय करावे, बाळंतिणीने कोणत्या positions घ्याव्यात, मदतनिसाने तिला मदत कशी करावी हे शिकवले जाते, व इतरही बरीच माहिती दिली जाते.

३५व्या अाठवड्याची तपासणी झाली तेव्हा माझं चक्कं ४ सेमी डायलेशन झालं अाहे हे मिडवाईफ लिऍनच्या लक्षात अालं.

अरे बापरे! म्हणजे चक्कं active labor सुरू होण्याची वेळ अाली होती - (बर्थिंग क्लासमधे शिकलो होतो एव्हाना!).

मिडवाईफ लिऍनने ऑन कॉल मिडवाईफला बोलवून घेतलं अाणि माझी अोळख करून दिली. माझ्या पोटाबिटात अजिबात दुखत नव्हतं. त्यामुळे त्यांनी मला घरी पाठवलं.

३७ अाठवडे पूर्ण झाले नाहीत तर बर्थिंग सेंटरमधे जन्म देता येणार नाही. दवाखान्यात जावे लागेल. पण तशी वेळ अाली तर मिडवाईफ बरोबर येईल असे त्या म्हणाल्या.

ही नियमित चाचणी असल्याने मी एकटीच अाले होते, ती ही कारने. नवऱ्याला फोन करून सांगितलं, तो म्हणाला काही हरकत नाही, घाबरू नकोस, तुझी टर्म पूर्ण होणारच, अजून एक महिना बाकी अाहे, तेव्हा घे गाडी नी ये घरी!!! काय हा अाशावाद, की अज्ञान? मी कपाळाला हात मारत गाडी सुरू केली.

घरी अाले, घरात जिकडे पहावे तिकडे बांधकाम सुरू होते. वेळ पडल्यास नविन बाळाला ठेवता येईल अशी एकही खोली नव्हती, तिऱ्हाईत माणसे सगळीकडे काम करत होती.

"कधी संपणार हे?" निराश होऊन मी नवऱ्याला विचारले.

"बाळ येण्याअाधी" त्याचे शांतपणे उत्तर!

संध्याकाळी बर्थिंग क्लास होता. तिथल्या शिक्षिकेला विचारले की या परिस्थितीत काय अपेक्षा करता येईल? ती म्हणाली काही सांगता येत नाही. अाज रात्री किंवा due date च्याही पुढे. नंतर कळले की अाम्हाला धीर देण्यासाठीच तसं म्हणाली होती. पुढच्या अाठवड्यात म्हणजे शेवटच्या क्लासला अामची उपस्थिती नसणार हे ती जाणून होती.

तो गुरूवार होता. शुक्रवार, शनिवार, रविवार गेला अाणि काहीच झाले नाही. शेवटी नवऱ्याची बत्तीशी खरी ठरेल अशी अाशा वाटू लागली.

तरीही मी दवाखान्यात जायची बॅग पॅक करून ठेवली. नवऱ्याला म्हंटलं तू ही कर ना, तो म्हणाला अजून एक महिना अाहे!

सोमवार अाला तसा ३६ वा अाठवडा सुरू झाला. अाणखी एक अाठवडा तरी कळ काढ रे बाळा, असे मी म्हणत राहिले.

मंगळवारी रात्री झोपायला गेले. बेडरूममधे जिकडे बघावे तिकडे बॉक्सेस पडले होते, चालायला सुद्धा जागा नव्हती. त्या अवस्थेत माझे नेस्टिंग इंस्टिंग्ट जागे झाले अाणि मी बेडरूममधले सगळे बॉक्सेस एक एक करत फॅमेलि रूममधे अाणून ठेवले.

अामच्या स्वयंपाक घरात सिलिंगचे काम सुरू झाले होते, त्यामुळे एक तर सासरी किंवा हॉटेलात जेवण असायचे.

बुधवारी संध्याकाळी घराजवळच्या भारतिय रेस्टॉरेंटमधे गेलो होतो. रेस्टॉरेंटची मालकिण लिंडा म्हणाली, "मी तुझी अाठवणच काढत होते कारण काल अाम्ही व्हिगन बर्फी बनवली."

बर्फी फारच चविष्ट झाली होती. जाताना मला तिने अाणखी बर्फी पॅक करून दिली.

गुरूवारी सकाळी अॉफिसचे काम करत होते, ड्रावरमधून एक फाईल काढायला खाली वाकले ते निमित्त झाले अाणि वॉटर ब्रेक झाले. खाली येऊन नवऱ्याला सांगितले.

"Congratulations!" नवरा नव्हे, सामानाअाडून डोके काढत ठेकेदार म्हणाला. मी डोक्यावर हात मारून घेतला.

"तुम्ही उद्याच्या उद्या काम संपवा" अनायसे समोर उभ्या असलेल्या ठेकेदाराला नवऱ्याने सांगितले (??!! :( ))

पुन्हा वर गेले. कामावर सगळ्यांना "जाते" असे सांगितले, त्या अाठवड्यातल्या मिटिंग्ज रद्द केल्या, अाऊट अॉफ अॉफिस मजकूर सज्ज केला.

नवऱ्याने मित्रांना फोनकरून बेबी शॉवर रद्द करायला सांगितले.

मग बर्थिंग सेंटरमधे फोन केला. डायरेक्टर मोरिन डारसी स्वतःच फोनवर होती.

"मोरिन, माय वॉटर ब्रोक."

"अार यू शुअर?"

मग फोनवरच तिने लक्षणे विचारून खात्री करून घेतली.

"हॅव यू ईटन?"

"नो"

"देन ईट अॅंड कम अॉन अोव्हर"

सासूबाईंना फोन करून सांगितले. त्या म्हणाल्या "या मग जेवायला लवकर".

सासूबाई घाबरलेल्या होत्या. त्यांना मीच धीर दिला!!!

अारामात जेवण उरकले, लिंडाची बर्फी खाल्ली.

सासू सासऱ्यंाना नमस्कार करून निरोप घेतला. जाताना सासरे म्हणाले, "मला या अाधी पाच नातवंडं झालीत, पण या बाळाप्रती काही विशेषच जिव्हाळा वाटतो अाहे, त्याला/तिला सुखरूप घरी अाण.

"अगदी जरूर!" मी अात्मविश्वासाने म्हणाले.

क्रमशः

बाळाचे आगमन - भाग ७ - जन्मानंतर लागणारे तज्ञ, क्लासेस अाणि वस्तु

तज्ञ:

लॅक्टेशन कंसलटंट अाणि ल लेचे लिग:

बाळाला पहिले काही महिने तरी अाईचे दूध पाजायचे असेल तर प्रशिक्षित लॅक्टेशन कंसलटंट अाणि ल लेचे लिग (La Leche League)च्या स्वयंसेविकांची मदत फारच उपयुक्त ठरते. साधारण ६-७ महिन्यात मी अामच्या भागातील ल लेचे लीगच्या मिटींगला जायला लागले. तिथे इतर बायकांचे अनुभव ऐकायला मिळाले. मुख्य म्हणजे घराबाहेर असताना दूध कसे पाजायचे, कामावर परत गेले की करायचे या संबंधी चांगले सल्ले मिळाले.

ल लेचे लिगच्या सदस्यांना वाचनालयातून पुस्तकेही घेता येतात.

पोस्ट पोर्टम डुला:

बाळ जन्माला अाल्यानंतर लागणारी मदत हवी असेल तर पोस्ट पोर्टम डुलांची मदत घेता येते. नातेवाईकांची कुमक मी कामाला जायला लागल्यावर कामी येणार होती. त्यामुळे जन्मानंतर लगेच पोपो डुला लावायचे ठरवले.

पोपो डुला बाळाचं सगळं करण्याबरोबर कपडे धुणे, स्वयंपाक करणे अशी कामंही करतात.

अाठवा महिना लागल्यावर पोपो डुलांचा शोध सुरू केला.

क्लासेस:

इथे बाळंतिण व तिचा साथीदार यांना अपत्य जन्म व पालकत्वासाठी तयार होण्यासाठी विविध विषयांचे क्लासेस असतात. ते सहसा दवाखान्यातर्फेच राबवले जातात. अाम्ही दोघेही लमाझ बर्थिंग क्लास, बाल संगोपन, स्तनपान अश्या क्लासेसला गेलो.

वस्तु:

बाळाचे कपडे, दुपटी, अंघोळीचा टब, खेळणी, पाळणा, क्रिब स्ट्रोलर, कार सीट इ वस्तु सहसा बेबी शॉवरमधेच मिळतात. इतर बहुतेक सर्व वस्तु मी क्रेगजलिस्ट वरून विकत घेतल्या. इतक्या लहान बाळांसाठी भरमसाठ किंमत मोजून नविन वस्तु घेण्यात काही अर्थ अाहे असं मला तरी वाटत नाही.

इथे एक प्रश्नं म्हणजे बाळाला तुमच्या खोलीत झोपवायचं की नाही. हा ज्याचा त्याचा प्रश्नं अाहे.

अाम्ही बाळाला अामच्या खोलीत झोपवणार होतोच. त्यासाठी तीन बाजू असलेला पलंगाला चिकटून ठेवता येतो असा Arms reach कोस्लिपर घ्यायचे ठरवले. तो सुद्धा मला क्रेग्जलिस्टवरच मिळाला.

डिस्पोजेबल डायपर का पुन्हा वापरता येण्याजोगे?

अमेरिकेत रोज ५ लाख डिस्पोजेबल डायपर फेकले जातात. पर्यावरणाची ही हानी टाळायची असेल तर अनेक पर्याय उपलब्ध अाहेत. कापडी डायपर, फ्लशेबल डायपर बाजारात उपलब्ध अाहेत. अाम्ही ५-६ प्रकारचे प्रत्येकी १-२ कापडी डायपर विकत अाणले. एक-दोनदा वापरून कुठले जे बरे वाटतील ते जास्तं अाणायचे असं ठरवलं.

कापडी डायपर घरी धुवायचे की डायपर सर्व्हिस लावायची हे ठरवता येते. वेळ वाचवण्यासाठी अाम्ही सर्व्हिस लावायचे ठरवले. सर्व्हिस लावली की डायपरही तेच देतात असे कळले.

ब्रेस्ट पंप

ब्रेस्ट पंप ही संकल्पना माझ्यासाठी नविन अाणि विचित्रं वाटणारी होती. तरी अखेर मी एक हातपंप विकत घेउन ठेवला.

नंतर कामाला सुरुवात केल्यावर मात्रं मला विजेवर चालणारा पंप घ्यावा लागला.

क्रमशः

बाळाचे आगमन - भाग ६ - तज्ञांची निवड

गर्भारपण व प्रसूती सोपी जावी म्हणून इथे अनेक तज्ञ तुमच्या मदतीला असतात, फक्त त्याची माहिती असायला हवी. या व पुढील लेखात आम्ही कोणकोणत्या तज्ञांकडे गेलो व त्यांची निवड कशी केली ते सांगणार आहे.

१. डॉक्टर का मिडवाईफ?

मिडवाईफसना प्रसूतीला नैसर्गिकरित्या सहाय्य करण्याचे प्रशिक्षण दिलेले असते. नैसर्गिक प्रक्रियेमधे हस्तक्षेप करण्याचे प्रशिक्षण त्यांना नसते. अमेरिकेत प्रत्येक राज्यात मिडवाईफससाठी वेगळे कायदे आहेत. सहसा त्यांना एखाद्या डॉक्टरशी संबधित असावे लागते. हस्तक्षेप करण्याची गरज पडल्यास त्या डॉक्टरांचे सहाय्य मागतात. बरेचदा हॉस्पिटल्समधेही मिडवाईफ्स असतात. आमच्या इथे UNC हॉस्पिटल्समधे मिड्वाईफ्स होत्या.

डॉक्टरांना अर्थातच प्रक्रियेमधे हस्तक्षेप करण्याचे प्रशिक्षण दिलेले असते. उदाहरणार्थ एपिड्युरल देणे, सिझेरियन करणे, कळा सुरू होण्याचे औषध देणे हे डॉक्टर किंवा त्यांच्या हाताखालील प्रशिक्षित नर्सच करू शकतात.

मिडवाईफ्सबद्दल मला खूप उशीरा कळ्ले. आम्ही UNC व बर्थिंग सेंटरच्या मिडवाईफ्सना जाऊन भेटलो. त्यांनी माझ्या प्रश्नांची जितकी चांगली उत्तरे दिली तितकी माझ्या चॅप्पेल बाईंनी कधीच दिली नव्हती. मुख्य म्हणजे मला एकूण लेबर आणि बाळाचा जन्मं याविषयी मनात खूप भिती होती. लहानपणी आमच्या घरी काही अप्रिय घटना घडल्याचे ऐकल्याने त्याचा मनावर नकंळत परिणाम झालेला होता. ती भिती काढायला मिडवाईफ्सनी खूप मदत केली. "निसर्गाने तुला क्षमता दिली आहे, त्यावर तू विश्वास ठेव. तुला भिती वाटली तर लेबर मधेच थांबेल. तुझ्या मनाने शरीराला त्याचे काम करण्यात सहाय्य करायला हवे" असे त्यांनी अगदी पटवून सांगितले. लेबर सुरू झाल्यावर प्रत्येक स्टेजला मिडवाईफ काय करणार, मी काय करायचे हे ही समजावून सांगितले.

२. दवाखाना, बर्थिंग सेंटर का घरच्या घरी?

बाळाचा जन्म सर्व सुविधांनी सज्ज असलेल्या दवाखान्यात करायचा की मिडवाईफ चालवत असलेल्या बर्थिंग सेंटरमधे करायचा की मिडवाईफला बोलवून घरीच करायचे हे ही ठरवता येते.

दवाखाना:
हॉस्पिटलमधल्या बर्थिंग सुविधा दाखवण्यासाठी इथे नियमितपणे टूर आखलेले असतात. जर्मनीतून परत आल्यावर आम्ही भराभर ते टूर घेऊन सर्व फॅसिलिटीज पाहून घेतल्या. हॉस्पिटलची निवड करताना आपल्या कल्पनांची अंमलबजावणी करता येईल असे हॉस्पिटल बघावे. म्हणजे कळा येत असताना इकडे तिकडे जरा चालू देतात की पलंगावरच झोपून ठेवतात. बर्थिंग बॉल, पाण्याचा टब आहे की नाही. तुम्हाला एपिड्युरल घ्यायचे असेल तर ते तिथे उपलब्ध आहे की नाही, बाळंतिणीबरोबर किती लोकांना खोलीत थांता येते असे प्रश्नं विचारावे. सर्वं हॉस्पिटल्समधून आम्हाला UNC हॉस्पिटल आवडले होते. त्यामुळे तिथल्या मिडवाईफ्सकडे जावे असा माझा विचार बरेच दिवस होता.

बर्थिंग सेंटर
बर्थिंग सेंटरचे तत्वज्ञान: गर्भारपण, बाळंतपण हा रोग नाही, ते स्त्री शरीराचे नैसर्गिक कार्य आहे. त्या कार्यात काही स्रियांना वैद्यकिय सहायाची गरज पडू शकते, पण बहुतेक स्त्रिया कुठल्याही वैद्यकिय मदतीशिवाय बाळाला जन्मं देऊ शकतात आणि देत आल्या आहेत. बर्थिंग सेंटरमधे बाळ झाल्यावर ६ ते ८ तासात बाळ बाळंतिणीला घरी पाठवतात. पुढील तपासण्यांसाठी मिडवाईफ्स घरी येतात.
आमच्या इथे एकच बर्थिंग सेंटर आहे. आधी सांगितल्याप्रमाणे तिथे आधुनिक सुविधा व डॉक्टर नसल्याने मला जरा भिती वाटत होती. तिथला टूर घेतला तेव्हा तर ते फारच आवडले होते, पण तरीही तिथे जायचा धीर होत नव्हता. तिथे गेलेल्या अनेक जणींनी त्यांना खूप चांगला अनुभव असल्याचे सांगितले. माझ्या एका मैत्रिणीची मैत्रिण एशली तिथे नर्स म्हणून काम करते असे कळले. एशली मला भेटून माझ्या सर्व शंका दूर करायला तयार झाली. बर्थ सेंटरला स्वतःचे रेप्युटेशन कसे महत्वाचे आहे आणि त्यामुळे त्या जराही रिस्क नं घेता योग्य असेल तेव्हा बाळंतिणीला UNC मधे घेऊन जातात हे तिने सांगितले. वेळ पडल्यास बर्थिंग सेंटरमधून निघून हॉस्पिटलमधे एडमिट व्हायला दहा मिनिटांपेक्षा कमी वेळ लागतो हे तिने खात्रीने सांगितले. त्याशिवाय प्रत्यक्ष UNC तल्या मिडवाईफ्सनी बर्थिंग सेंटरची खूपच तारीफ केली.अशी सगळी माहिती काढल्यावर, अनेक चौकशा केल्यावर अखेर बर्थिंग सेंटरमधे जायचे ठरले.

घरच्या घरी?

या खेपेला तरी तसे करायची आमची हिम्मत नव्हती. तरी तो अनुभव घेतलेल्या बर्‍याच बायांना भेटून त्यांचे अनुभव ऐकले.

३. डुला (Doula)

बाळंतिणीची घरातली व्यक्ती बहुदा तिचा नवरा व आई किंवा एखादी व्यक्ती सहाय्यक म्हणून असते. या व्यक्तिला लेबर व जन्माच्या वेळी मार्गदर्शन करण्यासाठी डुला मदत करते. डुलांना दुखणे कमी करण्याचे (pain management) प्रशिक्षण दिलेले असते. लेबर रूममधे बाळंतिणीला हवे तसे पोषक वातावरण तयार करणे, तिला मसाज करणे, तिला काय हवे नको ते बघणे, तिच्या वतीने डॉक्टर किंवा मिडवाईफशी बोलणे अशी कार्ये त्या करतात. बाळंतिणीला कळा सुरू झाल्यापासून त्यांचे काम सुरू होते आणि बाळाचा जन्म झाला की ते संपते. डुला बाळंतिणीला बर्थ प्लॅन बनवायला मदत करते.

आम्ही इंटरनेटवरून इथे असलेल्या डुलांची माहिती काढली व इतर मैत्रिणींनीही काही नावे दिली. दोन-तीन डुलांना भेटून आम्हीस स्टेसी गुंटरला आमची डुला म्हणून निवडले.

४. लॅक्टेशन कंसल्टंट
बाळाला जन्म देण्याच्या दिव्यातून पार पडल्याबरोबर बाळंतिणीवर नवीन जबाबदारी येऊन पडते ती म्हणजे त्या चिमुकल्या जिवाची काळजी घेणे, त्याचे आरोग्य राखणे व त्याच्यासाठी जे योग्य ते सर्व करणे. त्यातील सर्वात महत्वाचे काम म्हणजे बाळाला मातेचे दूध सुरू करणे. हल्ली जन्मानंतर दोन-तीन तासाच्या आतच स्तनपान सुरू करण्याचा सल्ला दिला जातो. स्तनपान हे नैसर्गिक असले तरी म्हणावे तितके सोपे नसते. या बाबतीत स्त्रीला वेळोवेळी योग्य तो सल्ला मिळावा म्हणून लॅक्टेशन कंसल्टंटस असतात. हल्ली सर्व हॉस्पिटलमधे लॅक्टेशन कन्स्लटंट तैनात असतात, पण आपण स्वतःची कंसल्टंट नेमू शकतो. ती घरी येऊन मदत करते हा सर्वात मोठा फायदा असतो. आम्ही लॅक्टेशन कंसल्टंट निवडली नव्हती. त्याची मला गरज वाटली नव्हती, पण तो निर्णय कसा चुकीचा होता ते पुढे कळेलच.

क्रमशः

बाळाचे आगमन - भाग ५ - इतरांचे सल्ले, अपेक्षा आणि आपली उद्दिष्टे

चॅपेल बाईंकडे आता महिन्यातून एक तपासणी सुरू होती. या तपासणीत युरिन टेस्टमधे साखर व प्रोटिनचे प्रमाण पाहिले जाते, वजन आणि गर्भाशयाची लांबी मोजून बाळाची योग्य वाढ होत असल्याची खातरी करून घेतात. बाकी मला काहीच त्रास नसल्याने ही तपासणी १५ मिनिटात संपत असे.



सहावा महिना लागला तसं पोट जरा दिसायला लागलं. कपडे घट्टं व्हायला लागले होतेच. आतापर्यंत पँटच्या, स्कर्टच्या काजांना रबरबँड लावून एक्स्टेंड करून काम भागले होते त्यानंतर मात्रं मॅटर्निटी स्टोअरमधे जाऊन खास गर्भारपणीचे कपडे विकत आणणे सुरू केले.


व्यायाम करण्याची क्षमता पहिलेपेक्षा फारच कमी झाली. प्रिनेटल योगा नियमितपणे करायला सुरूवात केली. इथे प्रिनेटल योगाचे क्लासेस होते, पण आठवड्यातून काही दिवस क्लासला जाण्यापेक्षा मी एक व्हिडिओ विकत घेतली. त्यामुळे घरच्या घरी नियमितपणे योगासने करता येऊ लागली.
त्याशिवाय रोज चालणे किंवा पोहणे होतेच. व्यायाम, योगासाने व केगल ह्याचा मला खूप फायदा झाला.


दरम्यान नवर्‍याने वाचनालयातून या विषयावर अनेक पुस्तके व व्हिडिओ आणायला सुरूवात केली. त्यामुळे आम्हाला बरीच शास्त्रोक्त माहिती मिळाली. शिवाय इंटरनेटवर दर आठवड्याला बाळाची काय प्रगती होते ह्याचे वेळापत्रक देणार्‍या साईटस आहेत. दर सोमवारी ते उघडून मागच्या आठवड्यात काय बदल झाला असेल आणि आता या आठवड्यात काय प्रगती होणार आहे हे वाचायला मला खूप मजा वाटायची. शिवाय माझ्या इन्श्युरंस कंपनीनेही बरीच माहिती पाठवली. ती ही खूप उपयुक्त होती.
ही सर्व माहिती मिळाल्यावर एकूणच काय अपेक्षा करायची याचा अंदाज आला.


या माहितीच्या आधारावर मी माझ्या ३ अपेक्षा किंवा उद्दिष्टे ठरवलीत:
१. फुल टर्म प्रेग्नन्सी
२. नैसर्गिक बाळंतपण
३. बाळाला पहिले सहा महिने फक्त आणि फक्त आईचे दूधच पाजायचे. (दुधाव्यतिरिक्त दुसरे काहीही अगदी पाणीदेखील पाजायचे नाही)




ही माझी उद्दिष्टे पूर्ण झालीत की नाही हे पुढील भागात तुम्हाला कळेलच.

आता एका महत्वाच्या मुद्याला हात घालते. तो म्हणजे शुभचिंतकांचे सल्ले.
हे माझॆ पहिलेच बाळंतपण असल्याने मला अर्थातच या विषयात शून्य माहिती होती. माझी आई व सासूबाई यांना अनुभव असला तरी इतक्या वर्षांनतर त्यांना फारसे काही आठवत नाहीये आणि आता बराच बदल झाला आहे, या दोन गोष्टी माझ्या लक्षात आल्या.
इतर माझ्या पिढीतल्या बहुतांश नातलग व मैत्रिणींमधे सिझेरियनचेच प्रमाण फारच जास्त आहे आणि स्तनपानाचे प्रमाण फारच कमी आहे. त्यामुळे मला हवा असलेला सल्ला यांच्याकडून फारसा मिळणार नाही हे मी जाणून होते.

बरेच नातेवाईक बोलताना कधी कधी माझे सिझेरियनच होणार हे गृहित धरायचे. असे कोणी म्हटले की मला वाईट वाटायचे व चिडचिड व्हायची. या अवस्थेत स्त्रीच्या शरीरात हार्मोन्सची सारखी उलथापालथ होत असते त्यामुळे तिचा स्वभाव अकारण चिडका, उदास होऊ शकतो. आजूबाजूच्या मंडळींचे उद्देश चांगले असले तरी अशा अवस्थेतील स्त्रीला कशा प्रकारे मदत व सहकार्य करायचे याचे बहुतेकांना अजिबात ज्ञान नसते.

त्यामुळे मी सर्व बाबतीत तज्ञांचाच सल्ला घ्यायचा असे ठरवले होते.

वर्ल्ड व्हेजिटेरियन कॉंग्रेसमधे माझ्या सर्व शंकांचे निरसन झालेले असल्यामुळे मी व्हिगनच रहायचे ठरवले. त्याविषयीही मला बरेच ऐकून घ्यावे लागले. "दूध पीत जा" हा सल्ला मला त्याकाळात व अजूनही अधून मधून मिळतच असतो. गर्भारपणी खानपानात कुठलाही बदल करू नये हे ही त्यांना माहित नसायचे. अखेर अशा सल्ल्यांकडे दुर्लक्ष करायची सवय झाली. आपल्याला त्यांचा सल्ला नको असला तरी त्यामागची त्यांची भावना चांगलीच आहे हे समजून घेतले की त्रास कमी व्हायचा.

बाळाचे आगमन - भाग ४

आता फार दिवस पोट लपवणे शक्य नव्हतेच त्यामुळे सर्व नातेवाईक व मित्रमैत्रिणींना आमचे गुपित सांगून टाकले. शिवाय जर्मनीला जाण्याचे दिवसही जवळ येत होते. जुलै महिना आला तशी जर्मनी ट्रिपची तयारी सुरू झाली. त्यावेळी मला चार महिने संपत येणार होते. त्या वेळी प्रवास करायला काहीच हरकत नाही असे डॉक्टरांनी सांगितले. शिवाय घरातल्या बांधकामाला आम्ही कंटाळलो होतो. त्यामुळे बाहेरगावी जाण्याची कल्पना फारच अपिलिंग वाटत होती.

ड्रेस्डन येथे वर्ल्ड व्हेजिटेरियन कॉंग्रेसमधे नवरा उद्घाटनाचे भाषण देणार होता. माझी ही पहिलीच वर्ल्ड व्हेजिटेरियन कॉंग्रेस. तेथे अनेक नामवंत न्युट्रिशनिस्ट व इतर तज्ञांची भाषणे ऐकायला मिळाली. डॉ. नंदिता शहा यांची ओळख तिथेच झाली. त्या भारतात करत असलेल्या कौतुकास्पद कार्याबद्दल चांगली माहिती मिळाली. तसेच प्रख्यात न्युट्रिशनिस्ट ब्रेंडा डेव्हिस व वसांटो मेलिना यांच्याशीही खूप छान ओळख झाली.


या दोघींनी व्हिगन न्युट्रिशनवर अनेक पुस्तके लिहिली आहेत. इतर पुस्तकांबरोबर वसांटो यांनी Raisging Vegetarian Children हे पुस्तकही लिहिले आहे. त्यांच्याकडून बरेच मार्गदर्शन मिळाले.


कॉन्फरंस आटोपल्यावर आम्ही प्रागला प्रयाण केले. मग जर्मनीत परत येऊन लाय्पझिग, बर्लिन असा टूर केला. बहुतेक ठिकाणी सर्व्हास होस्ट्सच्या घरी पाहुणचार घेतला. मी प्रेग्नंट असल्याने सर्वांना माझे केवढे कोड कौतुक होते!!


साधारण दोन आठवड्याचा हा टूर आटोपून आम्ही घरी आलो. एव्हाना बांधकाम संपले असेल ही आशा अगदी फोल ठरली. उलट आमच्या अनुपस्थितीत त्यांनी काहीच फारसे काम केले नव्हते. खरं तर जुलैअखेर काम पूर्ण संपणे अपेक्षित होते, पण अजून तर नुसता सांगाडाच दिसत होता, भिंतीचाही पत्त नव्हता. आमच्याकडे लवकरच बाळ येणार आहे तेव्हा काम लवकर आटपा अशी विनंती त्यांना केली.

फुलफ्रेम २००८ - ट्विन टॉवरचा डोंबारी, अर्थात "मॅन ऑन वायर"

नुकत्याच झालेल्या ऑस्कर अवार्ड नाईटमधे मॅन ऑन वायरला सर्वोत्तम माहितीपटाचा पुरस्कार देण्यात आला. त्या निमित्त या माहितीपटावर आधीच प्रकाशित केलेला लेख पुनःप्रकाशित करत आहे:

१९६८ साल. पॅरिसमधली एक सकाळ....
लहानगा फिलिप पेटिट दातांच्या दवाखान्यात डॉक्टरांची वाट पहात बसलेला. सहज चाळायला घेतलेल्या मासिकातल्या एका लेखाकडे त्याचे लक्ष वेधले जाते - "न्यूयॉर्क शहरात जगातील सर्वात उंच इमारती बांधण्यात येत आहेत..." वर्ल्ड ट्रेड सेंटरच्या ट्विन टॉवर्सची ती प्रस्तावित चित्रे पाहून तो इतका भारावला होता की चक्कं ते पानच फाडून खिशात घातले. घरी आणून ते चित्रं समोर दिसेल असे टांगले. मनाशी निर्धार केला - हेच माझे ध्येय.. टॉवर बांधून पूर्ण झाली रे झाली, की या टॉवरपासून त्या टॉवरपर्यंत एक दोर बांधायचा, तो ही सर्वात वरच्या मजल्यावर आणि त्यावर डोंबार्‍याचा खेळ करायचा. त्या दिवसापासूनच फिलिपचा सराव सुरू होतो.
मोठा होत होत, रस्त्यावर जादूचे, डोंबार्‍याचे खेळ करत करत, तर कधी चक्क खिसे कापत पै पै जमा करायचा. न्यूयॉर्कला जाऊन इमारतींचे बांधकाम कसे सुरू आहे ते बघायचे, तिथल्या कामगारांचा पोषाख कसा, ते वस्तूंची ने-आण कशी करतात, ऑफिसात काम करणारे कसे वागतात, इत्यादी बारीक सारीक तपशील गोळा करायला सुरूवात होते.
उद्दिष्ट सोपे तर नव्हतेच, पण बेकायदेशीरही होते, पण त्यातच तर खरी मजा होती नं! त्याची मैत्रिण व काही मित्रं खंबीरपणे पाठीशी उभे, तर काही सुरवातीला उत्साह दाखवून मधेच पाचावर धारण बसणारे. "तुझं काही बरं वाईट झालं तर माझ्यावर खापर नको" असं म्हणत माघार घेणारे काही, तर "माझ्याने हे होणार नाही" अशी स्पष्ट कबूली देणारे काही.
एका कानाची दुसर्‍या कानाला खबर लागणार नाही अशी गुप्तता बाळगायची. खोटी ओळख पत्रे मिळवून इमारतीत प्रवेश करायचा. सुरक्षा सैनिकांना चकमा देत छतावर पोचायचे व पहाणी करायची. हे सर्व करण्यात काही वर्ष जातात.
१२ ऑगस्ट १९७४, ट्विन टॉवर्सवर ढळणारी मध्यरात्रं...
कुणालाही कळू नं देता, दोन इमारतींच्या मधे ४५० पाऊंडांची केबल एका रात्रीत बांधायची. सकाळ झाली की तोल सावरत त्या दोरखंडावर प्रकट व्हायचे अचानक. नुसते चालत नव्हे तर नाच करत! सकाळी सकाळी कामाला निघालेल्या चाकरमान्यांना अगदी ध्यानीमनी नसताना एक अजब अदाकारी दाखवायची.

काय स्वप्नं पडतात नाही लोकांना? इतकं करून अगदी चांगल्यात चांगलं निष्पन्नं म्हणजे पोलिस पकडून जेलमधे टाकणार. इतर शक्याशक्यतेची तर कल्पनाही करवत नाही.

११ सप्टेंबर २००१ ट्विन टॉवर्सवर उगवत्या सूर्याची उन्हे.
या दिवशी घडलेल्या घटनेने फिलिपच्या त्या धाडसाचे, वर्षानुवर्ष उराशी बाळगलेल्या एका वेड्या स्वप्नाचे सर्व आयाम बदलले. गुप्तता तीच, कार्यपद्धतीही बहुदा तीच, हेतू मात्रं अगदी वेगळे!


"मॅन ऑन वायर" - एखाद्या हॉलीवुड थरारपटाच्या थोबाडीत मारेल असा हा माहितीपट फुलफ्रेम डॉक्युमेंटरी फिल्म फेस्टिवलमधे बघायला मिळाला. प्रेक्षकांच्या पसंतीचे बक्षीसही याच माहितीपटाला मिळाले. (माझ्या हातून सहजा-सहजी ६-७ च्या वर मार्क सुटत नाहीत, पण मीही याला १० पैकी १० मार्क दिलेत.)
फिलिप आणि त्याच्या मित्र मंडळींची मोहिमेची तयारी, भांडणे , अडचणी, कामातील जोखीम ह्या सर्वातुन हा बेत तडीला जातो का...? पुढे काय होते..? एरवी मी पूर्ण कथानक लिहीले असते, कारण इथे दाखवण्यात येणारे बरेचसे माहितीपट रिलीज होण्याची फारशी शक्यता नसते. पण तुमच्यासाठी आनंदाची बातमी म्हणजे हा चित्रपट लवकरच येत आहे - अगदी तुमच्या जवळच्या थिएटरमधे का काय म्हणतात तसा, असं ऐकलं आहे.
अर्थातच ही सत्य घटना आहे व त्यासंबंधीची माहिती इंटरनेटवर उपलब्ध आहे, पण सिनेमाची खरी मजा अनुभवायची असेल तर सिनेमा बघेपर्यंत पाटी कोरी ठेवा हा कसंकायचा अधिकृत सल्ला....

मूळ लेख प्रकाशन : ४/१०/०८ ९:४२

बाळाचे आगमन - भाग ३

(ही मालिका कूर्मगतीने लिहिल्याबद्दल क्षमस्व. आता कामावरही रुजु झाले आहे, त्यामुळे वेळ मिळणे कठीण जाते आहे. )

माझ्या फॅमेली डॉक्टरांनी चॅपल हिल ऑब्स्टेट्रिक्स एन्ड गायनॅकॉलोजीच्या डॉ. पॅट चॅप्पेल यांचे नाव सुचवले. त्यांची अपॉईंटमेंट घेतली.
पहिल्या अपॉईंटमेंटमधे डॉक्टरीण बाई आवडल्या. त्यांना मनातल्या अनेक शंका विचारल्या. बाईंना डरहॅम रिजनल हॉस्पिटलमधे एडमिटींग प्रिव्हिलेजेस आहेत असे कळले. जवळची सर्व हॉस्पिटल्स आधी बघून मग कुठल्या हॉस्पिटलमधे जायचे ते आम्ही ठरवणार होतो. त्यामुळे डरहॅम रिजनल आवडले नाही तर नंतर डॉक्टर बदलायची असं ठरवलं.
चॅप्पेल बाईंना अनुभव बराच होता. खाणे पिणे, व्यायाम काय करायचा असे बरेच प्रश्न विचारले. शिवाय "आम्ही व्हिगन आहोत, त्याबद्दल तुम्हाला काही आक्षेप तर नाही ना?" असेही विचारले.त्यावर त्या म्हणाल्या, "व्हिगन पेशंट इतरांपेक्षा खूप जागरूक असतात. काळजीचं अजिबात काही कारण नाही"
प्रिनेटल व्हिटेमिनच्या गोळ्या आधीच सुरू केल्या होत्या. बाजारात उपलब्ध असलेले सर्वच ब्रँड व्हिगन नसतात, पण व्हिगन ब्रॅंडही सहज उपलब्ध आहेत.
इतर खाणेही वाढले होते कारण भूकच जास्त लागत होती. वजनही जरासे वाढले. अर्थात या स्टेजमधे वजन फारसे वाढत नाही.
प्रेग्नंट झाल्याचे कळल्याबरोबर मी चहा कॉफी घेणे बंद केले. एखादा कप चहा कॉफी घ्यायला हरकत नाही असे डॉक्टर सांगतात. खाण्यापिण्याच्याबाबातीत एक नियम मी स्वतःच बनवला होता - "बाळाला जे खाऊ घालायचे नाही, ते आपण खायचे नाही".
व्यायाम जमेल तितका करत रहा असे त्यांनी सांगितले. त्यानुसार मी पोहणे, चालणे व सायकल चालवणे सुरू ठेवले. अर्थात जितके मानवेल तितकेच.
करता करता तीन महिने संपले. ह्या काळात एक अल्ट्रासाऊंड झाला होता. बाळाची हालचाल पाहताना आम्हाला खूप मजा आली.
नवर्‍याला अल्ट्रासाऊंडचे फार अप्रूप. त्यामुळे पुढचे अल्ट्रासाऊंड केव्हा असे त्याने विचारले. १५ व्या आठवड्यात एम्निओसिंटेसिस ही ऐच्छिक चाचणी आहे. या चाचणीत बाळाला काही जन्मजात दोष असणार आहेत का हे कळते. त्यावेळी अल्ट्रासाऊंड होते असे कळले. या टेस्टबाबत विचार करायचे ठरले.
आता बारा आठवड्याचा धोक्याचा काळ संपला होता. एकदाही उलटी बिलटी नं होता दुसरे ट्रायमिस्टर सुरू झाले म्हणून मी आनंदात होते. दोघांच्या आई वडिलांना ही गोड बातमी सांगून विश्वासात घेतले. बाकीच्यांना मात्रं इतक्यात सांगू नये असे ठरवले.
एम्निओसिंटेसिसबद्दल आम्ही बराच विचार केला. नवर्‍याचा एकूण कल चाचणी करावी असा होता. म्हणून करायचे ठरवले.
त्याप्रमाणे डॉक्टरांना फोन केला. मग त्यांनी चाचणी करायची तारीख दिली. त्याशिवाय जेनिटकल काऊंसेलरची भेट घ्यायलाही सांगितले. चाचणीच्या आधी काऊंसेलरनी सर्व समजाऊन सांगितले.
अखेर चाचणीचा दिवस आला. आम्ही दोघेही लॅबमधे गेलो. नर्सने अल्ट्रासाऊंडकरून बाळाची पोझिशन कुठे आहे ते डॉक्टरांना दाखवले. त्यानुसार डॉक्टरांनी बाळाला इजा होणार नाही अशी खात्री करून गर्भाशयातील पाणी काढले.
चाचणीचा निकाल हातात यायला दोन आठवडे लागतात. हे दोन आठवडे फारच नर्व्ह्सनेस होता. पण त्याहीपेक्षा मला फारच अपराधी वाटायला लागलं. मी नवर्‍याला तसं बरेचदा बोलून दाखवलं. शेवटी त्यानी माझी समजूत काढली की चाचणीमधे बाळाला काही दोष असल्याचं कळलं म्हणजे आपण काही गर्भपातच करणार आहोत असं नाही. पण तसा दोष असेल तर आपली आधीपासूनच मानसिक तयारी करायला आपल्याला वेळ मिळेल.
अखेर जिनकेअर या चाचणी करणार्‍या संस्थेकडून फोन आला व त्यांनी सर्व नॉर्मल असल्याचे कळवले.
आम्हाला मुलगा होणार की मुलगी हे जाणून घ्यायचे नव्हते. सर्व नॉर्मल होते हेच खूप होते...

क्रमशः

नंदिता शहा यांची Peas Vs Pills कार्यशाळा पुन्हा मुंबईत

नंदिता शहा यांनी ही माहिती पाठवली आहे:

Peas vs Pills

The Peas vs. Pills workshop is about preventing and reversing illnesses through the understanding of human anatomy, physiology and nature's laws. Nature's wisdom surpasses that of any doctor. Learn how to understand what your body is telling you and how to respond accordingly. Discover what is the ideal healthy diet for a human being and learn how to prepare healthy, tasty meals that heal. Become aware of how to live holistically and in harmony with the environment.
The workshop will cover:
1. Health, disease and the scope of medicines.
2. What is the healthiest diet for our species? Understanding our anatomy, physiology and real nutritional needs.
3. Why the foods we are eating today cause disease.
4. Results of diet change.
5. The relation between diet and stress.
6. The relation between diet and our environment.
7. How to manage making the transition without missing the foods we are used to.
8. How to handle social situations related to dietary changes.
Date: Sunday, 15th MarchTime: 9 am – 5 pm
Venue: Nalanda World Wisdom Centre,
Times Tower, 6th floor, Training Room,
LP Kamala Mills compound
Senapati Bapat Marg,
Lower Parel,
Mumbai
400 013
Fees: Rs 1750 inclusive of breakfast, lunch, a snack and course materials. Early bird discount for registrations before 1st March – Rs 1500.
All meals will be strict vegetarian. If you have any dietary restrictions please inform us in advance. If you decide to participate, please mail cheque for the same amount favoring "SHARAN" to following address.
Please include your complete name, address and contact numbers.
SHARAN22 Matru Chhaya,
70 Marine Drive,
Mumbai 400 020
For reservations or enquiry, please contact Mr Surendra Shah:surendratshah@gmail.com or 22812167 or Nandita Shah: nandita@sharan-india.org For more information see our e-brochure: http://sharan-india.org/files/2009/02/peas-vs-pills-e-brochure.pdf

मी फार बिझी आहे??

एका महोदयांची आणि माझी ब्लॉगच्या निमित्त्याने इ-ओळख झाली. त्यांना काही माहिती हवी होती म्हणून इमेल पाठवली. त्यादिवसापासून त्यांनी मला रोज डझनावारी जंक मेल फॉरवर्ड करायला सुरूवात केली. "कृपया तुमच्या जंकमेल पाठवायच्या यादीतून माझे नाव काढून टाका" अशी विनंती मी त्यांना केली. त्यानंतर इमेलची संख्या अर्ध्याने कमी झाली!!! हल्ली पुन्हा एकदा सांगितले की हे सगळं वाचायला मला मुळीच वेळ नसतो कृपया इमेल पाठवू नका. त्यानंतर ती संख्या एक-दोनवर आली.
गेले वर्षभर रोज एकदा तरी इमेल चेक करायच्या आधी या महाशयांच्या आलेल्या इमेल चरफडत डिलीट कराव्या लागताहेत.
मग एक दिवस मी त्यांना विचारलं - काय हो, माझा ब्लॉग वाचलाय का एव्हढ्यात? उत्तर नाही, पुन्हा विचारणा केली, तरी उत्तर नाही. तिसर्‍यांदा मी ब्लॉगची लिंक पाठवली त्यावर त्यांनी काय उत्तर द्यावे?
मी फार बिझी आहे.....!!!!!?????

मराठी ब्लॉग्ज आणि साहित्य संमेलन

मागे मी मराठी साहित्य संमेलनात मराठी ब्लॉग्जची दखल घ्यावी अशा आशयाचं
हे पोस्ट टाकलं होतं. त्यावर नुकतीच श्री प्रसन्न जोशी यांची प्रतिक्रिया आली आहे, ती इथे जशीच्या तशी देते आहे.
"नमस्कार,मी प्रसन्न जोशी.
स्टार माझा याचॅनलसोबत काम करतो. वेब माझा हा संगणक व इंटरनेट विश्वाशी संबंदित कार्यक्रमाची निर्मितीही मी करतो. नुकतीच आम्ही मराठीतील पहिली ब्लॉग स्पर्धाही घेतली.साहित्य संमेलनाने ब्लॉग या माध्यमाची दखल घ्यावी. हा विचार मी यापूर्वीच केला होता. त्यानुसार, मी व माझ्या काही मित्रांनी मार्चमध्ये भरणा-या अ.भा.म.सा.संचे अध्यक्ष आनंद यादव यांची भेट घेतली. त्यांना आम्ही ब्लॉग या माध्यमाची दखल अध्य़क्षीय भाषणात घेण्याची विनंती केली आहे. ते आता कसा प्रतिसाद देतात ते पाहायचे. पण, जर मराठी ब्लॉगर्सनी त्यांना जास्तीत जास्त पत्र पाठवली (त्यांचा ई-मेल नाही.)तर, ते ब्लॉगला गांभीर्याने घेऊ शकतात.
त्यांचा पत्ता-आनंद यादव
संमेलनाध्यक्ष,
अ.भा.म.सा.संमेलन (महाबळेश्वर)
भूमी बंगला,
कलानगर,
धनकवडी,पुणे 43.
माझा मेल- prasann.joshi@gmail.com9422321772
"
कृपया शक्य असल्यास श्री यादव यांना पत्रं पाठवा, तसेच ही माहिती अधिकाधिक वाचाकांपर्यंत पोचेल असा प्रयत्न करा.

बाळाचे आगमन:भाग २

मे महिना आला तसा घरात बांधकामाने चांगलाच जोर पकडला. ऑफिसचे काम सासरी जाऊन करायला सुरुवात केली. नशिबाने मॉर्निंग सिकनेस अजिबात नव्हता. कधी कधी थोडीशी मळमळ व्हायची, पण त्या पलिकडे काही नाही.
आता एका चांगल्या गायनॅकॉलिस्टचा शोध सुरू झाला. त्याचबरोबर कुठल्या हॉस्पिटलमधे जायचे ते ही महत्वाचे होते. आमच्या नशिबाने इथे युनिव्हर्सिटी ऑफ नॉर्थ कॅरोलिना (UNC) आणि ड्युक युनिव्हर्सिटीची अद्ययावत हॉस्पिटल्स आहेत. शिवाय इतरही चांगली हॉस्पिटल्स आहेत. कुठेतरी पाण्याखाली जन्म देण्याची सुविधा आहे असे ऐकले होते, त्यासंबंधीही माहिती काढायची ठरली. UNC मधे पाण्यात लेबर करायची सुविधा आहे पण प्रत्यक्ष जन्म पाण्याखाली होऊ देत नाहीत असे कळले. मात्रं त्याबरोबरच चॅपल हिल येथील वुमेन्स बर्थ एन्ड वेलनेस सेंटरमधे पाण्यात प्रसूती होण्याची सोय असण्याचे कळले. ही सुविधा बर्थिंग सेंटर म्हणून प्रसिद्ध असल्याचे समजले. मात्रं तिथे डॉक्टर नसून सर्व मिडवाईफ असतात आणि एपिड्युरल (एनेस्थेशिया) उपलब्ध नसते असे कळले. बर्थिंग सेंटरमधे प्रसूती नैसर्गिक प्रद्धतीने करण्यावर भर दिला जातो. काही कॉम्प्लिकेशन झाल्य़ास बाळ/बाळंतिणीला UNC मधे एडमिट करतात.
नैसर्गिक,पाण्याखाली प्रसूती हे सगळं अगदी आयडियल वाटत असलं तरी डॉक्टर नाही म्हणजे जरा भितीच वाटत होती, त्यामुळे बर्थिंग सेंटरचा विचार करायचे नाही असे मी ठरवले.

हे सगळे करता करता कॅलिफोर्नियाच्या कॉन्फरन्सची वेळ झाली तरी साधे डॉक्टरही ठरले नव्हते, हॉस्पिटल तर सोडाच.
कॅलिफोर्नियाची ट्रिप छान झाली. मी कॉन्फरन्सला जोडून सुट्टी घेतली होती. नवर्‍यानेपण माझ्याबरोबर येण्यासाठी वेळ काढला होता. लॉस एंजेलिसमधे माझ्या दिरांकडे राहिलो. त्यानंतर सॅन होजे मधे माझी चुलत बहीण शालिनीकडे राहिलो आणि शेवटी सॅन फ्रॅन्सिस्कोला पोचलो.

सॅन फ्रॅन्सिस्कोत अनेक व्हिगन रेस्टॉरेंट्स आहेत. मिलेनियम हे नवर्‍याचे जगातील सर्वात आवडते व्हिगन रेस्टॉरेंट डाऊन्टाऊन सॅनफ्रॅन्सिस्कोमधे आहे. आमचे रहाण्याचे हॉटेल तिथून अगदी दोन मिनिटाच्या अंतरावर होते म्हणून नवरा एकदम खूष होता. शिवाय (मी कॉन्फरन्समधे असताना) त्याला त्याच्या आवडत्या शहरात भटकंती करायला मिळणार होतीच.
पहिले ट्रायमिस्टर असूनही उलट्यांचा त्रास नसल्याने त्याच्याबरोबर सर्व खादाडी करायला मी ही तयार होतेच. संध्याकाळी अनेक जुन्या मित्रमैत्रिणींना व नातेवाईकांना वेगवेगळ्या रेस्टॉरेंटमधे आमंत्रित करण्याचा सपाटा लावला.
कॉन्फरंन्स संपल्यावर सप्ताहांत मरिन काऊंटीमधे एका सर्व्हास कुटुंबाबरोबर घालवला आणि अखेर घरी परत आलो.
या सर्व प्रवासात आमची काही "बातमी" असल्याचा कोणालाच संशय आला नाही. परत येऊन पुन्हा डॉक्टरचा शोध सुरू झाला...


क्रमशः

बाळाचे आगमन: भाग १

एप्रिल २००८ महिन्याच्या सुरुवातीला आम्ही बाल्टीमोअरला गेलो होतो. परत निघताना बराच उशीर झाला होता. वॉशिंग्टन डि. सी. मधे ड्युपॉंट सर्कलमधून जात असताना सि व्हि एस फार्मसीचे दुकान उघडे दिसले. नवर्‍याला गाडी थांबवायला सांगितली.
त्याने विचारले "कशाला? "
"मला प्रेग्नन्सी डिटेक्शन किट घ्यायची आहे".
"कशाला?" त्याच्या चेहेर्‍यावर "वेड लागलं का?" आणि "बिच्चारी..." असे दोन्ही भाव एकत्रितपणे उमटलेले दिसले.
"उगाच...??"
"बरं.."
किट विकत घेतली आणि पर्समधे ठेवली.
दुसर्‍या दिवशी टेस्ट केली तोपर्यंत नवरा बाहेर गेला होता. त्याला फोन केला.
"माझी टेस्ट पॉझिटिव्ह आली आहे..."
"क्क्काय सांगतेस?.."
डॉक्टरांना फोन करून अपॉईंमेंट घेतली. अल्ट्रा साऊंडकरून झाल्यावर त्यांनी आमचे अभिनंदन केले. बाळाच्या अगामनाची तारीख १५ डिसेंबर आहे असे सांगितले.
दोघांनाही आश्चर्याचा सुखद धक्का बसला होता, तरी कॉशसली ऑप्टिमिस्टिक रहायचे ठरवले.
आई वडिलांना फोन करून सांगावे असे सारखे वाटत होते, पण निदान सहा आठवडे तरी कोणालाच काहीच सांगायचे नाही असे ठरले. इतकी महत्वाची बातमी पोटात (पन इंटेंडेड) ठेवणे फार कठिण असते.
बाळाची चाहूल तशी अनपेक्षितच होती, त्यामुळे आता आपल्या काय काय बेत बदलावे लागतील याचा आढावा घेतला. जूनमधे एका कॉन्फरन्ससाठी सॅन फ्रॅन. ला जायचे होते. तो तिसराच महिना असल्याने जायला काहीच हरकत नव्हती. जुलॅ अखेरीस वर्ल्ड व्हेजिटेरियन कॉन्फरन्सला जायचे होते. तेव्हाही चौथा महिनाअखेर असेल म्हणून काही हरकत नाही. जायच्या आधी एकदा डॉक्टरांना विचारून जायचे असे ठरवले.
घरात नुकतेच मोठे बांधकाम काढले होते. ते जुलैमधे संपेल म्हणून त्याची काळजी नव्हती. पण प्रश्न दुसरा होता. बांधकामामुळे मी घरून काम नं करता सासरी जाऊन काम करणार होते. मग तिथे गेल्यावर उलट्या बिलट्या झाल्या तर सासूबाईंपासून लपून रहाणार नाही असे मी नवर्‍याला म्हंटल,
नो बिग डिल एनी हाऊ...
पण इतक्यात त्यांना सांगू नकोस, काही झालं तर त्यांना उगीच काळजी वाटेल.... तो म्हणाला...

क्रमशः

नववर्षाच्या शुभेच्छा, पुनरागमन आणि आनंदाची बातमी

सर्वांना नववर्षाच्या शुभेच्छा. ब्लॉगविश्वातून बरेच दिवस सुट्टी घेतली होती. त्याचे कारणही तसेच होते. गेल्या वर्षाच्या अखेरीस व नविन वर्षाच्या सुरुवातीला जगाच्या रंगमंचावर काही थोड्या चांगल्या पण बर्‍याच वाईट , सुन्न करणार्‍या घटना घडल्या. पण मी मात्रं तुम्हाला एक आनंदाची बातमी देणार आहे. आमच्या घरी एका गोंडस, चिमुकल्या कन्येचे आगमन झाले आहे! कन्या घरी येऊन सर्व स्थिरस्थावर झाले आहे. माझी व तिची तब्येत अगदी छान आहे.
गर्भारपण व तिच्या जन्माविषयीचे अनुभव पुढील लेखात लिहायचा प्रयत्नं करणार आहे.

डॉ. नंदिता शहा यांची मुंबईत कार्यशाळा: Peas Vs Pills

डॉं नंदिता शहा यांचे व्याख्यान ऐकण्याचा योग काही महिन्यांपूर्वी आला. ड्रेस्डन, जर्मनीमधे वर्ल्ड व्हेजिटेरियन कॉंग्रेसमधे त्यांचे भारतातील कार्य व अनुभव यांची माहिती मिळाली. जिवनशैली व आहार बदलांच्या माध्यमातून निरोगी जीवन कसे जगता येईल याचे मार्गदर्शन त्यांच्या कार्यशाळांमधून मिळते.

२२ नोव्हे. रोजी मुंबईत त्यांची कार्यशाळा आयोजित केली आहे. त्याबद्दल त्यांनी पाठवलेली माहिती येथे जशीच्या तशी देत आहे:


The workshop will cover:

1. Health, disease and the scope of medicines.
2. What is the healthiest diet for our species? Understanding our anatomy, physiology and real nutritional needs.
3. Why the foods we are eating today cause disease.
4. Results of diet change.
5. The relation between diet and stress.
6. The relation between diet and our environment.
7. How to manage making the transition without missing the foods we are used to.
8. How to handle social situations.
Fees: Rs 1500 inclusive of breakfast, lunch, a snack and workshop materials. All meals will be strict vegetarian. If you have any dietary restrictions please inform us in advance.
For reservations or enquiry, please contact Mr Harshad Parekh, harshad@sharan-india.org / 98672 64111 or 2511 2894, 2513 7567 or send your in favour of SHARAN to the following address – SHARAN, 22 Matru Chayya, 70 Marine Dr, Mumbai 400 020.

अधिक माहितीसाठी:
http://www.sharan-india.org/ebrochure/Peas-vs-Pills-e-brochure.html

गावो विश्वस्य मातरः - भाग १

पवित्रं धार्मिक प्रतिकांची हिंदु समाजातील अवहेलना या विषयावरचा पुण्यजला गंगा हा लेख मी आधी प्रसिद्ध केला होता. त्याच मालिकेतला हा दुसरा लेख.

कामधेनू, गोमाता अशा प्रतिमांनी गौरविलेल्या गायीला हिंदुधर्मात विश्वाची माता असे स्थान दिलेले आहे. गायीविषयी काही हिंदुधर्मियांच्या भावना इतक्या तीव्रं आहेत की "फार फार वर्षांपूर्वीचे आर्य गायींचे मांस खात होते" असे कोणी म्हंटले जरी की त्यांच्या तळपायाची आग मस्तकात जाते. आता आपले पूर्वज काय खात होते यासंबंधी मला अजिबात माहिती नाही. त्यांनी काय खावे हा त्यांचा प्रश्नं होता. त्यांच्या आहाराचे जाऊ द्या हो, आपला आहार हा आपल्या गायीविषयीच्या मताशी सुसंगत आहेत की नाही हा प्रश्नं आज जास्त महत्वाचा आहे. हिंदू म्हणुन गायीची आपल्याला खरोखर किती माहिती आहे?

गायीच्या दुधाचा आपण चक्कं शाकाहारात समावेश केलेला असल्याने ते कोणाला निषिद्ध तर नाहीच, उलट गायीच्या दुधाला अमृतासमान मानल्याने दूध सर्वांना हवेच असाच आपला समज आहे. गेल्या काही दशकात भारताची लोकसंख्या प्रचंड प्रमाणात वाढली आहे जिवनमानही सुधारते आहे. त्याप्रमाणे दुधाची मागणीही वाढते आहेच. त्यामुळे या वाढत्या मागणीला पुरवठा करणार्‍या या गायींची (अथवा म्हशींची) काय अवस्था होते हे हिंदू म्हणुन कधी कोणी लक्षात घेतले आहे का?

इतर कुठल्याही सस्तन मादीप्रमाणे गाय व्यायल्यानंतरच दूध देते. इतर सर्व प्राण्यांप्रमाणे गायीचे दुधही निसर्गाने तिच्या पाडसाच्या वाढीसाठीच तयार केले आहे. गाय साधारण चार वर्षांची झाल्यावर तिची गर्भधारणा होऊ शकते. गायीचे पाडस आईच्या उदरात नऊ महिने वाढते. म्हणजे साधारण पहिली पाच वर्षे तिला दुध येत नाही. पाडसाच्या जन्मानंतर ती साधारण दहा महिने दुध देते. त्यानंतर तिची पुन्हा गर्भधारणा होऊ शकते. गायींची आयुर्मयादा साधारण १२-१३ वर्षाची असते. त्यापैकी शेवटची ३-४ वर्षे तिला गर्भधारणा होत नाही. म्हणजे आयुष्यातल्या सुमारे १५० महिन्यांपैकी फार तर ३०-४० महिने ती दुभती असते.

असे असताना वाढत्या लोकसंख्येला दुधाचा पुरवठा, तो ही मध्यमवर्गीयांना परवडेल अशा किमतीत कसा होऊ शकतो त्याचे हे विश्लेषण:

पहिला पायरी:भेसळ

दुधात म्हणजे प्रत्यक्ष अमृतात(!?) पाणि घालणे. इहलोकात अमृत प्यायचं तर ते तितकं शुद्ध कसं असेल बरं?

दुसरी पायरी:पाडसाला गायीपासुन तोडणे

नऊ महिने पोटात वाढवल्यानंतर त्या पाडसाला त्याची माय ममतेने दुधही पाजु शकत नाही. कारण गायीच्या मालकाला ते परवडणारे नसते. बरेचदा आईपासून तोडलेले हे वासरू जगु शकत नाही. सुरूवातीला जेव्हा वासरू दुसरं काहीच खाऊ शकत नाही तेव्हा आपण खरवसासाठी चीकही चोरतो. दुध प्यायलाने आपण कोणाची हत्या तर करत नाही हे समाधानही खोटेच ठरते.

तिसरी पायरी:कृत्रिम गर्भधारणा

गायीचे दुध आटुन ती पुन्हा नैसर्गिकपणे गर्भार होण्याची वाट नं बघता दुभत्या गायीवरच गर्भारपण लादणे. म्हणजे पुन्हा नऊ महिने वाट बघायला नको. याचा गायींच्या प्रकृतीवर सहाजिकच परिणाम होऊन त्यांचे आयुर्मान कमी होते.

आदर व्यक्तं करायची ही तर्‍हा चांगली आहे! हे सगळं करताना वरून "वासराला चीक पचत नाही", "वासराला लागतं त्यापेक्षा जास्तं दुध गायींना येत असल्याने दुध काढावंच लागतं" वगैरे खोटे युक्तिवाद स्वार्थातुन किंवा अज्ञानातुन केले जातात. निसर्गाने आईच्या दुधाची निर्मितीच मुळी पिलांसाठी केली असताना वासरांना गायीचं दुध पचणार नाही असं होईल का? तुम्हीच विचार करा.

फॅक्टरी फार्म

पश्चिमी संस्कृतीमधे तर प्राणीमात्रांना तितकाही दर्जा मिळत नाही. मानवाचा जन्मं पृथ्वीवरील इतर प्राण्यांवर कुरघोडी करण्यासाठीच (डॉमिनियन) करण्यासाठी झाला असल्याची बर्‍याच ख्रिश्चनांची श्रद्धा असते. त्यात नफेखोरीची भर पडल्याने तर प्राण्यांचे जीवन असह्यच झाले आहे. प्राण्यांना "कच्चा माल" समजुन त्यापासुन खाद्य पदार्थ म्हणजे "पक्का माल" बनवत असल्याची त्यांची भुमिका असते. त्यामुळे इथे दुग्ध व्यावसायिकांच्या धंद्याला "फॅक्टरी फार्म" असेच नाव आहे.

फॅक्टरी फार्ममधे अमानुषतेच्या पुढच्या पायर्‍या गाठल्या जातात:

चौथी पायरी:गायींच्या genes मधे फेरफार करणे:

उत्पादन वाढवण्यासाठी genes मधे बदल करून संकरित गायी तयार करतात (हे काही प्रमाणात भारतातही होते). त्या संकरित गायी भरपूर दुध देतात. पण त्यामुळे गायींची जेनेटिकल एकात्मता नष्टं होण्याच्या मार्गावर आहे.

पाचवी पायरी:वाढीसाठी हार्मोन्सचा मारा:

गायीची शारिरिक वाढ लवकर व्हावी व तीने लवकर गर्भ धारण करावा म्हणुन हार्मोन्स दिले जातात. (आजकाल मुली लवकर वयात येतात हे आपण ऐकतो. का येणार नाहीत? गायींना दिलेले ते वाढीचे हार्मोन दुधातुन आपल्या मुलींना आपणच पाजतो नं?)

सहावी पायरी:हालचालींवर बंधने:

गायींना हालचाल करायला जागा देत नाहीत. याचे दोन फायदे असतात. एक तर हालचाल नं केल्याने सर्व उर्जा दुध अथवा चरबी बनवण्यात खर्च होते. दुसरे म्हणजे तेव्हढ्याच जागेत जास्तं गायी मावु शकतात.

ह्या सर्व अत्याचारांमुळे त्यांना अर्थातच अनेक असाध्य रोग होतात. पार खंगल्यामुळे तीन ते चार वर्षातच त्यांचा मृत्यु होतो. आजारी गायींवर ऍंटिबायोटिक्सचा प्रचंड मारा करतात. त्यांना दिलेले हार्मोन्स आणि ऍंटिबायोटिक्स मग दुधातही आढळतात.

गायींना या यातना आपण जन्मभर भोगायला लावतो. मग आपल्या पूर्वजांनी यदाकदाचित गायींना मारून खाल्लेही असेल तर त्यात इतके वाईट वाटण्यासारखे काय आहे?

अजुनही तुम्ही हा लेख वाचताय याबद्दल तुमचे आभार.

कोणी काय खायचे हा ज्याचा त्याचा प्रश्नं आहे. जर तुम्हाला फार विचारच करायचा नसेल, तर हा लेख अर्थातच तुमच्यासाठी नाही. पण आपल्या ताटात पडणारे अन्नं कसे तयार झाले आहे याचा विचार करणे जर तुम्हाला गरजेचे वाटत असेल, किंवा मानवतेच्या किंवा धर्माच्या दृष्टिकोनातुन आपण काही तरी अयोग्य करत आहोत ह्याची जाणिव जर तुम्हाला झाली असेल तर माझ्या पुढच्या लेखाची वाट पहा. आहार, आरोग्य आणि पर्यावरण या दृष्टिकोनातुन चर्चा पुढील लेखात.

छायाचित्रे फार्म सॅंक्चुअरीच्या सौजन्याने.

गावो विश्वस्य मातरः - भाग २: आहार

बबनराव: डॉक्टर, हल्ली फार थकवा जाणवतो. लॅक्टोज घेत जाऊ का मी सकाळ संध्याकाळ?
डॉक्टर:(हसत) छे छे बबनराव, काही तरी काय? अहो मोठ्यांना लॅक्टोजची काही गरज नसते. चांगले जेवत जा भरपूर आणि मी हे टॉनिक देतो ते घ्या काही दिवस.
थोड्या वेळानंतर
संपतराव:डॉक्टर, हल्ली फार थकवा जाणवतो. दुध घेत जाऊ का मी सकाळ संध्याकाळ?
डॉक्टर: अवश्य!
खरं म्हणजे बबनराव आणि संपतरावांनी डॉक्टरांना एकच प्रश्न विचारला होता. (कारण लॅक्टोज हा दुधातला सर्वात प्रमुख घटक आहे.) मग डॉक्टरांनी बबनरावांना वेड्यात काढले पण संपतरावांना मात्रं मान्यता दिली असे का?


कारण "दुध प्या" असे डॉक्टर किंवा आहारतज्ञ जेव्हा तुम्हाला सांगतात तेव्हा दुधातील प्रोटीन आणि मिनरल्स (कॅल्शियम आदी) ही आवश्यक तत्वे तुम्हाला मिळतील ही त्यामागची भावना असते. मात्रं एका गोष्टीकडे डॉक्टर व आहारतज्ञ सोयिस्करपणे दुर्लक्ष करतात. ती म्हणजे दुधात जितकी उपायकारक तत्वे असतात त्यापेक्षा जास्त अपायकारक तत्वे असतात.


प्रश्नं: दुध हे खरेच अमृत आहे का?


उत्तर: होय, बैलाच्या वाढीसाठी दुधासारखे दुसरे अमृत नाही.


प्रश्न: आणि माणसासाठी?


उत्तर: हे तुमचे तुम्ही ठरवा.


प्रश्न: दुधात असते तरी काय?


उत्तर:

लॅक्टोज हे साखरेचे एक स्वरूप आहे. चरबी(फॅट)मधे कॉलेस्टरॉल असते. (आहारातुन मिळणारे कोलेस्टरॉल फक्त प्राणिजन्य पदार्थातुनच मिळते. वनस्पतींमधे कॉलेस्टरॉल नसते.)

म्हणजे उपायकारक तत्वे ४%, अपायकारक तत्वे ८% आणि उरलेले पाणी असा सरळ हिशोब आहे. शिवाय गायीला अथवा म्हशीला हार्मोन्स, एंटिबायोटिक दिले असेल तर ते ही.

उपायकारक तत्वांपैकी B12 वगळता सर्व घटक वनस्पतीजन्य पदार्थातून मिळू शकतात. फोर्टिफाईड सिरियल मधुन B12 ही मिळु शकते.

दुधातून मिळालेले कॅल्शियम हाडांसाठी चांगले नसते असे काही तज्ञ मानतात. फिजिशियन्स कमिटी फॉर रिस्पॉन्सिबल मेडिसिनने दिलेला हा लेख वाचा.

http://www.pcrm.org/resources/education/nutrition/nutrition7.html

मग असे असताना आपल्या पुर्वजांनी दुधाची इतकी भलावण का केली असावी? सर्वच परिस्थितीत दुध वाईट असते का? जेव्हा अन्नाची उपलब्धता आजच्या इतकी नव्हती आणि शारिरीक श्रम हे जिवनाचा अविभाज्य भाग होते तेव्हा दुध हे आहारतील कमतरता भरून काढू शकत होते. आपल्या सुखवस्तु शहरी रहाणीमानाला मात्रं दुधाची काडीमात्रं आवश्यकता नाही. डायबेटिस, हृदयविकार, लठ्ठ्पणा अस्थिविकार असे रोग सामान्यतः पांढरपेशांनाच झालेले आढळतात त्यामागचे एक महत्वाचे कारण म्हणजे दुध.

अर्थात आपल्या खाण्यापिण्यामधे सामाजिक आणि आर्थिक मुल्येही तितकीच महत्वाची असतात. दुध प्यायचे नाही तर चहा कसा पिणार? गोड काय खाणार असे प्रश्नं आपल्याला आणि इतरांना स्वाभाविकपणे पडणारच. हे प्रश्न सोडवणे आजच्या काळात फारसे कठीण नाही. सोया, तांदुळ, बदाम, हेम्प यापासून बनवलेले दुध -दही बाजारात उपलब्ध आहे.

मानवतेच्या किंवा प्रकृतीच्या दृष्टिकोनातुन तुमच्या ओळखीपैकी कोणी दुध घेत नसेल तर "कसलं हे फॅड?"अशी टिंगल नं करता त्यांना सहकार्य करा.

संदर्भ व अधिक माहिती:

http://www.milkfacts.info/Milk%20Composition/Milk%20Composition%20Page.htm

दुध आणि पर्यावरण पुढील लेखात.

ऑफ द ग्रिड

एकीकडे पर्यावरणाच्या प्रश्नावर जगभरातील सरकारे तसेच आंतरराष्ट्रिय समुदाय मुंगीच्या पावलानी प्रगती करत आहेत. तर दुसरीकडे काही नागरिक त्यांच्या परीने अथक प्रयत्नं करत आहेत. येथील स्थानिक व्हिजिटेरियन सोसायटीचे सदस्य श्री रॉन न्युमन हे गेल्या अनेक वर्षांपासून उर्जेच्या बाबतीत स्वयंपूर्ण झाले आहेत इतकेच नव्हे तर अतिरिक्त उर्जा बनवून ती विकतही आहेत. काही अगदी साधे उपाय आणि सोलर, जिओथर्मल असे एकत्रित उपाय त्यांनी केले आहेत. नुकत्याच एका कार्यक्रमात त्यांनी ह्या सर्वांची माहिती दिली तेव्हा त्याचे चित्रीकरण करण्याची संधी मला मिळाली.
यु ट्युबवर १० मिनिटांची मुदत असल्याने दोन भागात विभागलेल्या ह्या व्हिडियो बघा:

गावो विश्वस्य मातरः - भाग ३: पर्यावरण

"छ्या! काही तरी काय? इतकं चांगलं ताजं, नैसर्गिक दुध प्यायल्यानी पर्यावरणाचा र्‍हास कसा होईल? काय वेडबिड लागलंय का तुला? हे सगळं व्हेगन प्रकरण बंद कर आधी." अशा प्रकारची वाक्ये मला बरेचदा ऐकायला मिळतात.
हा विषयच चक्रावुन टाकणारा आहे. अवांतर गप्पा करताना पाच दहा मिनिटात मांडु शकेन असा हा मुद्दाच नाही. मी स्वतः अशाच प्रकारच्या साशंक दोलायमान मनस्थितीतुन गेलेली असल्यामुळे इतरांना मी समजुन घेऊ शकते, पण समजावु शकत नाही. अर्थात बहुतेकांना समजुनच घ्यायचे नसते हा भाग निराळा.
व्याख्या:(तुम्हाला पटो अथवा नं पटो) दुध हे द्रवरूपी मांस आहे. त्यामुळे यापुढे या लेखात मांस हाच शब्द द्रवरूपी किंवा घनरूपी मांसासाठी वापरणार आहे.
नोव्हेंबर २००६ मधे फुड एंड एग्रिकल्चर ऑर्गनायझेशन ऑफ युनायटेड नेशन्सने एक अहवाल प्रसिद्ध केला आहे http://www.fao.org/newsroom/en/news/2006/1000448/ या अहवालाप्रमाणे मांसासाठी पाळलेल्या प्राण्यांमुळे होणारे प्रदुषण हे वाहनांनी होणार्‍या प्रदुषणापेक्षा जास्त आहे.
आजकालचे तथाकथित पर्यावरणवादी "घरातील विजेचे बल्ब बदला", "सेल फोन चार्जरला लावून ठेवु नका" वगैरे हास्यास्पद उपाय सांगत असतात.
काही थोडा अधिक संयुक्तिक विचार करणारी मंडळी "कार चालवण्याऐवजी मी पायी चालतो/सायकल चालवतो/पब्लिक ट्रांसपोर्ट वापरतो" असे अभिमानाने सांगतात. पण हे सगळं करण्यापेक्षा किंवा करूनही मांस खाणे/पिणे सोडले तर पर्यावरणाचे कितीतरी पटीने संवर्धन होइल.
प्रश्न: खाद्य साखळीमधील मोठे प्राणि छोट्या प्राण्यांना खातात. मग आपण मांस खाल्लं तर काय बिघडलं?
उत्तर:
निसर्गाचे संतुलन हे प्रजातींच्या सुदृढ परस्परावलंबनावर(सुप) अवलंबुन असते.
या उलट रोगट परस्परावलंबनामुळे (रोप) संतुलन बिघडत जाते.
सुपचे उदाहरण: वाघाला भुक लागली. त्याने जंगलात फिरून हरणांच्या कळपाचा माग काढला. वाघाची चाहुल लागताच हरणे पळू लागली. एक म्हातारे हरिण मात्रं वेगाने पळू शकत नव्हते. ते हरिण वाघाने पकडले व खाल्ले. हरिणांच्या कळपातील ते दुबळे हरिण नाहिसे झाल्याने कळप अधिक सुदृढ झाला. तिसरीकडे हरणांच्या संख्येला आळा बसल्याने जंगलातील हिरवळ कायम टिकुन राहिली.
इथे वाघ आणि हरिण आपापले नैसर्गिक जिवन जगत आहेत. आपण हरणापेक्षा श्रेष्ठं आहोत अशा भावनेने वाघ जंगलात वावरत नाही. जगण्यासाठी आपण या हरणांवर अवलंबुन आहोत, आजुबाजुच्या हिरवळीचे ते आपल्या खाद्यात रुपांतर करतात हे वाघाला चांगल ठाऊक आहे.
रोपचे उदाहरण: वाघाला सारखी-सारखी शिकार करण्याचा कंटाळा आला. मी इतका सामर्थ्यवान असताना मला या तुच्छं हरणांच्या मागे तडमडायची काय गरज? असा विचार त्याच्या मनात डोकावु लागला. म्हणुन त्याने एक युक्ति केली. झाडे कापून एक कुरण तयार केले. त्या कुरणात हरणे आणून सोडली. हरणे पळून जाऊ नये म्हणून कुरणाला कुंपण घातले. भूक लागली की वाघ चांगले मोठे हरिण मारून खाऊ लागला.
त्यामुळे पुढची प्रजा तयार करण्यासाठी केवळ रोगट हरणेच शिल्लक राहीली. हरणांना विविध प्रकारचा पाला न मिळाल्यामुळे हरणे दुबळी झाली. त्यांचं मांस निकृष्टं चवहीन होत गेलं. पण वाघाला आता शिकार कशी करायची तेही आठवेना, म्हणून त्याने चवीकडे दुर्लक्षच केले. हरणांच्या सततच्या चरण्याने कुरणात फारसे गवत उगवेनासे झाले. मग वाघाने आणखी झाडे कापायला सुरूवात केली. हळुहळु वाघाकडे दहा कुरणे झाली. हरणांचे उरलेले मांस तो इतर वाघांना विकु लागला. आता वाघांना हवे तेव्हा हवे तितके मांस मिळू लागले. त्याचे पाहुन इतर वाघांनीही झाडे कापून कुरणे तयार केली. हरणांच्या चोर्‍यांचे प्रमाण वाढले. त्यामुळे कुरणांकडे लक्ष ठेवण्यासाठी आता आपल्याला बरीच पिल्ले व्हावी असे वाघांना वाटु लागले. त्यामुळे त्यांनी चार चार वाघिणींशी लग्नं करायला सुरूवात केली. दुसर्‍या वाघाची आपल्या वाघिणीवर नजरही पडू नये म्हणून वाघिणींवर बुरखा घालण्याची सक्ति करण्यात आली. वाघाची पिल्ले तरणी ताठी झाली तशी त्यांची कुरणे वाढू लागली. जंगल कमी कमी होत गेल्याने जंगलातील इतर प्राणि नामशेष होऊ लागले. काही हजार वर्षांनी अख्ख्या पृथ्वीवर हरिण आणि वाघ हे दोनच प्राणि शिल्लक राहिले. उरलेल्या हरणांना गवत कुठुन आणायचे असा गहन प्रश्नं समस्त व्याघ्र समुदायासमोर उभा राहिला.
तात्पर्य: मी सांगुन काही उपयोग आहे का? कोहमच्या म्हणण्याप्रमाणे जित्याची खोड मेल्याशिवाय जात नाही. पुढच्या पिढीला ही खोडच लागणार नाही अशी काळजी घेतली तर ते त्यांच्या हिताचे ठरेल.

गावो विश्वस्य मातरः - भाग ४: आयुर्वेद

आयुर्वेदानुसार दूध हे अमृत आहे हे आपण नेहमी ऐकत आलो आहोत. ग्रंथांचे वाचन नं करता किंवा तज्ज्ञांना नं विचारता बहुतेकांनी त्याच्यावर विश्वासही ठेवलेला असतो. आयुर्वेदात खरोखर याविषयी काय लिहीले आहे हे जाणुन घेण्याची इच्छा होती. भारतात गेले असताना केवळ योगायोगाने औरंगाबाद येथील वैद्य श्री अनंत धर्माधिकारी यांचे नाव कळले. संपर्क साधताच त्यांनी मोठ्या मनाने, सर्वतोपरी प्रयत्नं करून माझ्या प्रश्नांची उत्तरे दिली.

वैद्य श्री अनंत धर्माधिकारी यांचा अल्पपरिचय:

शिक्षण: आयुर्वेद विषयात पोस्ट ग्रॅज्युएशन व पिएचडि

१९७१-१९९८ मुंबई,नागपुर व नांदेड येथे शासकिय विद्यालयात प्राध्यापक.

१९९८-२००० पोतदार मेडिकल कॉलेजचे डिन
२०००-२००४ डायरेक्टर ऑफ आयुर्वेद, महाराष्ट्र शासन.

प्रश्नोत्तरे:

प्रश्नं १: रोज दूध पिणे जरूरी आहे असे बहुतेकांना वाटते.आयुर्वेदाचा या बाबतित काय सल्ला आहे?

उत्तर: दररोज दूध पिण्याची गरज नाही. योग्य रितीने तयार केलेली भारतिय थाळी सर्व आवश्यक जिवनसत्वे(व्हिटॅमिन), रोग प्रतिकारक तत्वे(इम्युनायझर्स) व खनिजे (मिनरलस) यांनी परिपूर्ण असते. थाळीतील प्रथिने (प्रोटिन) व इतर पौष्टिक तत्वांनी आरोग्य लाभते, वृद्धिंगत होते व टिकुन रहाते. परंतु सप्लिमेंटसची आवश्यकता असलेल्यांनी खालील नियमांचे पालन करून दुधाचे सेवन करावे:

नियम क्र १: दुधाचे सेवन करण्यापुर्वी आधी खाल्लेले सर्व अन्न पचलेले असायला हवे. अर्धे पचलेले अन्नं पोटात असताना सेवन केल्यास रोगकारक अवस्था तयार होते. वात कफ व पित्त या विकारांमधे एकाच वेळी वाढ होते.

नियम क्र. २: अजिबात व्यायाम नं करणार्‍याने अजिबात दूध प्यायचे नाही.

नियम क्र ३: चांगली भुक लागल्याशिवाय कधीही प्यायचे नाही.

नियम क्र ४: दूध आणि फळं कधीही एकत्रं खायची नाहीत.

नियम क्र ५: रात्री दूध कधीही प्यायचं नाही.

नियम क्र ६: सकाळी उठल्यावर लगेच दूध प्यायचं नाही.

नियम क्र ७: व्यायामकरून भूक लागल्यावरच प्यायचं.

प्रश्नं २: वाढत्या वयाच्या मुलांनी दिवसातुन एकदा किंवा दोनदा दूध प्यावे असा सर्वसाधारण समज आहे. आयुर्वेद या बाबतित काय सांगते?

उत्तर: वयाच्या ५-६ वर्षापर्यंतच दूध द्यावे.

प्रश्नं ३: गरोदर स्त्रियांनी दूध पिणे गरजेचे असते काय?

उत्तर: सप्लिमेंटसची आवश्यकता भासल्यास गरोदर स्त्रिया दूध पिऊ शकतात, मात्रं उत्तर क्र. १ मधील नियम पाळणे आवश्यक आहे.

प्रश्न ४: स्तनपान देणार्‍या मातेला दूध पिणे गरजेचे असते काय?

उत्तर: वरील क्रं ३ प्रमाणेच

प्रश्न ५: आहारात दुग्धजन्य पदार्थांचा वापर टाळुन सुदृढ जिवन जगणे शक्य आहे का?

उत्तर: आहारातील इतर घटक कोणते यावर अवलंबुन आहे. भारतिय थाळी पद्धतीचे जेवण उपलब्ध असल्यास शक्य आहे.

प्रश्न ६: आयुर्वेदात दुधाचे पर्याय सुचवले आहेत का?

तुप, ताक,मुगडाळ, सुके खजुर,आवळे इ. द्यावे. (अपवाद पाच ते सहा वर्षापर्यंत)

प्रश्न ७: गायींचे पालनपोषण व आहार या विषयी आयुर्वेद काय सांगते?

आयुर्वेदात या विषयी जे नियम आहेत, त्यात उत्पादन वाढीपेक्षा गुणवत्तेवर भर दिलेला आहे. ते नियम खालीलप्रमाणे:

• दिवसा गाय गोठ्यात बांधलेली नसावी. गायीला दिवसभर चरायला सोडणे आवश्यक आहे. विविध प्रकारचे हिरवे गवत जिथे नैसर्गिकरित्या उगवते तेथे गाईला चरायला द्यावे. अशा ठिकाणी सहाजिकच गवताची निवड गाय स्वतःच करते. विविध प्रकारच्या गवतामुळे दुधात आवश्यक गुण निर्माण होतात.
• बाहेर ढगाळलेले वातावरण नसावे. दिवसभर फिरून होणारा व्यायाम व दिवसभर मिळणारा सूर्याचा स्वच्छ प्रकाश यामुळे गायीचे आरोग्य सुधारते.
• संध्याकाळी परत आल्यावर गाईचे दूध काढावे. त्या दुधात तिखट कडु व तुरट हे आवश्यक रस भरपूर प्रमाणात आढळतात. असे दूध चवीला गोड लागते, पचायला हलके असते तसेच आरोग्यवर्धक असते. असे दूध आवश्यकतेनुसार, उत्तर क्र १ मधे सांगितलेल्या नियमांचे पालनकरून रोज प्यायला हरकत नाही.

प्रश्नं ८: वर सांगितलेले नियम नं पाळता दूध काढले असेल,उदा. गोठ्यात बांधलेल्या गाईचे दूध काढले असेल तर त्या दुधाचे तुप किंवा दही खाल्ले तर चालते का?

उत्तर: अगदी कमी प्रमाणात. दररोज ४०-५० मिली ताक पिता येईल.

क्रमशः

पुढील भागात वरील माहितीचे संदर्भ.
विशेष आभार: वैद्या सौ. चारूस्मिता शहा, अमरावती.

व्हिगन दूध